सुदूरपश्चिममा उच्च शिक्षाको चर्चा गर्दा लामो समयसम्म हाम्रो ध्यान कक्षा, परीक्षा, नतिजा र प्रमाणपत्रमै सीमित रह्यो। विश्वविद्यालयमा विद्यार्थी भर्ना हुने, कक्षा सञ्चालन हुने, परीक्षा दिने र प्रमाणपत्र लिने परम्परागत चक्रलाई नै उच्च शिक्षाको मुख्य उपलब्धि मान्ने प्रवृत्ति अझै पूर्ण रूपमा हटिसकेको छैन। तर पछिल्लो समय सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयअन्तर्गतका केही क्याम्पसका गतिविधिहरूलाई हेर्दा उच्च शिक्षाको अर्थलाई फराकिलो बनाउने प्रयास देखिन थालेको छ। विद्यार्थीलाई केवल परीक्षामुखी होइन, सीपयुक्त, प्रविधिमैत्री, अनुसन्धानमुखी, उद्यमशील र समाजसँग जोडिएको जनशक्तिका रूपमा विकास गर्ने दिशामा भइरहेका पहलहरू यस परिवर्तनका महत्त्वपूर्ण संकेत हुन्। यही परिवेशमा कैलाली बहुमुखी क्याम्पसको आयोजनामा हुन लागेको “सुदूरपश्चिम नवउद्यमी सम्मेलन २०८३” लाई एउटा कार्यक्रम मात्र नभई विश्वविद्यालयका क्याम्पसहरूमा विकसित हुँदै गएको नयाँ शैक्षिक सोचको प्रतिनिधि उदाहरणका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
कार्तिक १३, १४ र १५ गते कैलाली बहुमुखी क्याम्पस, धनगढीमा आयोजना हुने नवउद्यमी सम्मेलनको मूल उद्देश्य नै “स्थानीय सम्भावनादेखि लगानीयोग्य उद्यमसम्म” भन्ने सोचलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्नु हो। सम्मेलनले विद्यार्थी, युवा उद्यमी, प्रारम्भिक चरणका व्यवसायी, विदेशबाट फर्किएका युवा, स्थानीय समस्या वा बजारको सम्भावना पहिचान गरेका व्यक्ति तथा नयाँ व्यावसायिक सोच भएका नागरिकलाई एउटै मञ्चमा ल्याउने लक्ष्य राखेको छ। कृषि, कृषि प्रशोधन, औषधीय जडीबुटी, प्राकृतिक उत्पादन, पर्यटन तथा आतिथ्य, डिजिटल रूपान्तरण, एआई, प्रविधि तथा व्यावसायिक सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य, हेरचाह अर्थतन्त्र, समावेशी तथा डिजिटल वित्तीय सेवा जस्ता क्षेत्रमा स्थानीय आवश्यकता, स्रोत, सीप र बजार सम्भावनामा आधारित नवीन व्यावसायिक विचारलाई प्रोत्साहन गर्ने अवधारणा आफैंमा उल्लेखनीय छ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, यसलाई केवल भाषण वा प्रदर्शनीमा सीमित नराखी छनोट, प्रशिक्षण, बिजनेस मोडल विकास, बजार परीक्षण, डेमो डे, लगानीकर्ता पिच, वित्तीय पहुँच र उद्यम विकाससम्म जोड्ने सोच राखिएको छ।
यही कारणले कैलाली बहुमुखी क्याम्पसको यो पहल प्रशंसायोग्य छ। विश्वविद्यालयका क्याम्पसहरू केवल ज्ञान वितरण गर्ने ठाउँ होइनन्, ज्ञानलाई सीपमा, सीपलाई उत्पादनमा र उत्पादनलाई रोजगारी तथा उद्यममा रूपान्तरण गर्ने केन्द्र बन्नुपर्छ भन्ने मान्यता यस कार्यक्रमले अघि सारेको छ। विश्वविद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीले आफ्नो वरिपरिका समस्या देख्ने, त्यसलाई अध्ययन गर्ने, समाधानको उपाय खोज्ने र त्यही समाधानलाई सम्भावित व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने वातावरण पाए भने उच्च शिक्षा र स्थानीय अर्थतन्त्रबीचको दूरी घट्न सक्छ। सुदूरपश्चिमजस्तो प्राकृतिक स्रोत, कृषि, पर्यटन, जडीबुटी, संस्कृति, सीमा व्यापार तथा स्थानीय सीपका अनेक सम्भावना भएको प्रदेशमा यस्तो दृष्टिकोण अझ सान्दर्भिक देखिन्छ।
यस पहललाई अझ ठूलो विश्वविद्यालयीय परिवर्तनको सन्दर्भमा हेर्न सकिन्छ। पछिल्लो समय सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयले प्रशासनिक व्यवस्थापन, डिजिटल रूपान्तरण र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगसम्बन्धी क्षमता अभिवृद्धिमा पनि जोड दिएको देखिन्छ। २०८३ साउनमा विश्वविद्यालयले आङ्गिक क्याम्पसका क्याम्पस प्रमुख, स्कूल तथा विभाग प्रमुख र प्रशासनिक कर्मचारीको सहभागितामा प्रशासनिक व्यवस्थापन र AI Integration सम्बन्धी दुईदिने क्षमता अभिवृद्धि कार्यशाला सञ्चालन गरेको थियो। कार्यशालाको उद्देश्य सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी, उत्तरदायी, प्रविधिमैत्री र परिणाममुखी बनाउने तथा डिजिटल प्रविधि र AI लाई प्रशासनिक काममा उपयोग गर्ने क्षमता विकास गर्नु थियो। यसले विश्वविद्यालय सुधारलाई भवन, फर्निचर वा भौतिक पूर्वाधारको विस्तारबाट मात्र नहेरी मानव स्रोत र कार्यप्रणालीको सुधारसँग जोड्न खोजिएको संकेत गर्छ।
क्याम्पस तहमा पनि यस्तै परिवर्तनका उदाहरण देखिन थालेका छन्। कैलाली बहुमुखी क्याम्पसले धनगढी उपमहानगरपालिकासँग गरेको सहकार्यमा विद्यार्थीलाई स्थानीय सरकारका कार्यालयमा सूचना प्रविधिसम्बन्धी प्रयोगात्मक कार्यमा सहभागी गराउने तथा एउटा सामुदायिक विद्यालयलाई ‘Adopt School’ का रूपमा शैक्षिक सहकार्यमा जोड्ने व्यवस्था गरिएको छ। यसले क्याम्पसलाई समुदायबाट अलग रहेको संस्था नभई स्थानीय विकासको साझेदारका रूपमा स्थापित गर्ने सम्भावना देखाउँछ। त्यसैगरी चैतन्य एकेडेमीसँगको सहकार्यमा आर्थिक रूपमा विपन्न तथा जेहेन्दार विद्यार्थीलाई निःशुल्क वा सहुलियतपूर्ण लोकसेवा तयारी कक्षा, साथै विद्यार्थी तथा शिक्षकका लागि तालिम, कार्यशाला, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने व्यवस्था गरिएको छ।
यी गतिविधिहरूलाई एउटै कोणबाट हेर्दा सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयअन्तर्गतका क्याम्पसहरूमा “कक्षा केन्द्रित शिक्षा” बाट “जीवन र समाज केन्द्रित शिक्षा” तर्फ जाने प्रयास देखिन्छ। विद्यार्थीले किताब पढ्ने मात्र होइन, स्थानीय सरकारसँग काम गर्ने, विद्यालयमा सेवा दिने, सूचना प्रविधिको प्रयोग गर्ने, लोकसेवा तथा अन्य प्रतिस्पर्धात्मक क्षेत्रका लागि तयारी गर्ने, अनुसन्धान गर्ने, उद्यमको अवधारणा विकास गर्ने र बजारसँग जोडिने अवसर पाउन थाले भने क्याम्पसको भूमिका स्वाभाविक रूपमा बदलिन्छ।
विश्वविद्यालयको केन्द्रीय तहमा पनि डिजिटल सेवातर्फको प्रयास देखिन्छ। उदाहरणका लागि, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयबाट अध्ययन पूरा गरेका विद्यार्थीका लागि विदेश अध्ययनमा आवश्यक पर्ने NOC सेवासम्बन्धी प्रक्रिया डिजिटल प्रणालीमार्फत सञ्चालन गर्न शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालयसँग समझदारी गरिएको विश्वविद्यालयले जनाएको छ। यस्तो डिजिटल रूपान्तरणको वास्तविक मूल्य कागजमा प्रविधि थप्नुमा होइन, विद्यार्थी र सेवाग्राहीले सेवा प्राप्त गर्न लाग्ने समय, झन्झट र अनावश्यक प्रशासनिक प्रक्रियालाई घटाउन सक्नुमा हुन्छ। त्यसैले यस्ता सुधारको मूल्याङ्कन घोषणा वा सम्झौताबाट होइन, विद्यार्थीले प्रत्यक्ष रूपमा अनुभव गर्ने सेवाको गुणस्तरबाट हुनुपर्छ।
यद्यपि सुधारका यी संकेतहरू उत्साहजनक भए पनि चुनौतीहरू कम छैनन्। नवउद्यमी सम्मेलन आयोजना गर्नु र त्यसबाट वास्तविक उद्यम जन्माउनु दुई फरक कुरा हुन्। सम्मेलनमा सहभागी भएका युवाले राम्रो विचार प्रस्तुत गरेपछि त्यसलाई प्रोटोटाइप, बजार परीक्षण, लगानी, कानुनी परामर्श, लेखा व्यवस्थापन, ब्रान्डिङ, डिजिटल बजार र निरन्तर मेन्टरिङसम्म पुर्याउन सकिएन भने कार्यक्रम केही दिनको उत्साहमा सीमित हुन सक्छ। त्यसैले इन्क्युबेसन सेन्टरले सम्मेलनपछि पनि नियमित रूपमा उद्यमीको प्रगति पछ्याउने, विषयगत विज्ञसँग जोड्ने, बैंक तथा वित्तीय संस्था र लगानीकर्तासँग सम्पर्क गराउने तथा सफल व्यवसायका लागि आवश्यक व्यावसायिक सेवामा पहुँच दिलाउने स्थायी प्रणाली निर्माण गर्न आवश्यक छ।
यसैगरी, विश्वविद्यालयअन्तर्गतका सबै क्याम्पसमा सुधारको गति समान छैन भन्ने पक्षलाई पनि बेवास्ता गर्न हुँदैन। धनगढी, महेन्द्रनगर वा अन्य अपेक्षाकृत सुविधा सम्पन्न क्षेत्रमा सुरु भएका अभ्यासहरू पहाडी तथा दुर्गम जिल्लाका क्याम्पससम्म कसरी पुर्याउने भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। सुदूरपश्चिमका क्याम्पसहरूको वास्तविक सुधार तब देखिनेछ जब दुर्गम क्षेत्रमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीले पनि डिजिटल स्रोत, प्रयोगशाला, अनुसन्धान अवसर, उद्योग तथा स्थानीय सरकारसँगको सहकार्य, करियर परामर्श, इन्टर्नसिप र उद्यमशीलता विकासको समान अवसर पाउनेछन्। विश्वविद्यालयको आफ्नै नौवटै जिल्लामा आङ्गिक क्याम्पसहरूको उपस्थिति रहेकोछ, त्यसैले सुधारको प्रभाव पनि भौगोलिक रूपमा समान रूपमा फैलिनु आवश्यक छ।
अब सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयका क्याम्पसहरूको सुधारको अर्को चरण अझ स्पष्ट हुनुपर्छ। प्रत्येक क्याम्पसले आफ्नो स्थानीय विशेषता पहिचान गर्नुपर्छ। डडेल्धुराको क्याम्पसले स्वास्थ्य, पर्यटन, कृषि वा स्थानीय उत्पादनसँग सम्बन्धित सम्भावना खोज्न सक्छ; बाजुरा, बझाङ वा दार्चुलाका क्याम्पसले स्थानीय कृषि, जडीबुटी, पर्यटन, संस्कृति, जलस्रोत वा आप्रवासनसँग सम्बन्धित अनुसन्धान तथा उद्यमको सम्भावना खोज्न सक्छन्; कैलाली र कञ्चनपुरका क्याम्पसले कृषि प्रशोधन, सेवा, सूचना प्रविधि, सीमा अर्थतन्त्र, व्यापार र शहरीकरणसँग जोडिएका सम्भावनामा काम गर्न सक्छन्। यसको अर्थ सबै क्याम्पसले एउटै कार्यक्रम दोहोर्याउनु होइन, आफ्नो भूगोललाई आफ्नो प्रयोगशाला बनाउनु हो।
त्यसका लागि क्याम्पसहरूमा ‘Career and Entrepreneurship Desk’, स्थानीय उद्योग तथा व्यवसायसँग नियमित सहकार्य, विद्यार्थी इन्टर्नसिप, अनुसन्धान–उद्योग साझेदारी, स्टार्टअप मेन्टरिङ, पूर्वविद्यार्थी सञ्जाल र स्थानीय सरकारसँग संयुक्त परियोजना सञ्चालन गर्न सकिन्छ। प्रत्येक क्याम्पसले वर्षमा कम्तीमा केही स्थानीय समस्यालाई अनुसन्धानको विषय बनाउने र केही विद्यार्थी परियोजनालाई वास्तविक क्षेत्रमा परीक्षण गर्ने व्यवस्था गर्न सके विश्वविद्यालयको सामाजिक प्रभाव निकै फराकिलो हुन सक्छ। विश्वविद्यालयका विभिन्न कार्यक्रमलाई रोजगारी बजारसँग जोड्ने र “डिग्रीपछि के गर्ने?” भन्ने प्रश्नको उत्तर विद्यार्थीले क्याम्पसबाटै पाउने वातावरण निर्माण गर्नु अब उच्च शिक्षाको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो।
सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयको सुधारलाई केवल प्रशासनिक नेतृत्व वा कुनै एक क्याम्पसको प्रयासका रूपमा बुझ्नु पनि पर्याप्त हुँदैन। विश्वविद्यालय सुधार निरन्तर प्रक्रिया हो। यसमा विश्वविद्यालय नेतृत्व, क्याम्पस प्रशासन, प्राध्यापक, कर्मचारी, विद्यार्थी, स्थानीय सरकार, निजी क्षेत्र, बैंक तथा वित्तीय संस्था, उद्योगी, पूर्वविद्यार्थी र समुदाय सबैको भूमिका हुन्छ। हाल देखिएका क्षमता विकास, डिजिटल सेवा, स्थानीय सरकारसँगको सहकार्य, विद्यार्थी–केन्द्रित कार्यक्रम र नवउद्यमशीलताका प्रयासलाई संस्थागत बनाउन सके यी गतिविधिहरू छुट्टाछुट्टै कार्यक्रम नरहेर एउटै विश्वविद्यालयीय सुधार यात्राका अंग बन्न सक्छन्।
त्यसैले “सुदूरपश्चिम नवउद्यमी सम्मेलन २०८३” को सबैभन्दा ठूलो सम्भावना यही हो कि यसले विद्यार्थीलाई अवसर खोज्ने मात्र होइन, अवसर सिर्जना गर्ने सोचतर्फ उन्मुख गराउन सक्छ। कैलाली बहुमुखी क्याम्पसले सुरु गरेको यो पहल त्यस अर्थमा प्रशंसाको योग्य छ। अब यसको सफलता सम्मेलनमा कति मानिस सहभागी भए भन्ने संख्याले मात्र होइन, त्यसबाट कति विचार व्यवसायमा रूपान्तरण भए, कति युवाले रोजगारी सिर्जना गरे, कति स्थानीय स्रोतले बजार पाए र कति विद्यार्थीले आफ्नो भविष्य आफ्नै प्रदेशमा निर्माण गर्ने आत्मविश्वास पाए भन्ने कुराले मापन गर्नुपर्छ। यदि विश्वविद्यालयका अन्य क्याम्पसहरूले पनि आफ्ना स्थानीय सम्भावनालाई पहिचान गरी यस्तै अभ्यासलाई निरन्तरता दिए भने सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय केवल प्रमाणपत्र प्रदान गर्ने संस्था होइन, ज्ञान, सीप, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, उद्यम र स्थानीय विकासलाई एउटै ठाउँमा जोड्ने विश्वविद्यालय बन्ने दिशामा अघि बढ्न सक्छ। यही नै आजको सुदूरपश्चिमलाई आवश्यक उच्च शिक्षाको वास्तविक सुधार हो।
✍️ लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन्।
