परिचय
सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयअन्तर्गत दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसको अनुसन्धान व्यवस्थापन समितिको अध्यक्ष तथा क्याम्पसबाट प्रकाशित हुने बहुविषयक, समकक्षी समीक्षित अनुसन्धानमूलक जर्नल एक्सप्लोरेसन (अन्वेषण) को चौथो अङ्कको प्रधान सम्पादकका रूपमा कार्य गर्नु मेरो लागि केवल सम्पादकीय जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने कार्य मात्र थिएन। यो शैक्षिक चिन्तन, संस्थागत सिकाइ, आपसी समझदारी, संवाद र व्यावसायिक विकासको निरन्तर यात्रा थियो। सन् २०२६ जनवरीमा प्रकाशित उक्त अङ्कमा अंग्रेजी शिक्षा, साहित्य, व्यवस्थापन, सामाजिक विज्ञान तथा मानविकीका विभिन्न क्षेत्रका बीसवटा समकक्षी समीक्षित लेखहरू समावेश थिए। यसले भौगोलिक रूपमा दुर्गम क्षेत्रमा अवस्थित विश्वविद्यालयमा बहुविषयक जर्नल कसरी तयार हुन्छ भन्ने बुझ्ने अवसर मात्र दिएन, बरु त्यहाँको अनुसन्धान संस्कृतिमा आइरहेको परिवर्तनलाई नजिकबाट नियाल्ने अवसरसमेत प्रदान गर्यो।
सम्पादकीय प्रक्रियामा प्रवेश गर्दा मेरो बुझाइ मुख्यतः पाण्डुलिपिहरूको व्यवस्थापन, समीक्षकसँगको समन्वय, लेखकसँगको संवाद, संशोधन तथा प्रकाशनसम्बन्धी आवश्यकताहरूको व्यवस्थापनमा सीमित थियो। तर, प्रक्रिया अगाडि बढ्दै जाँदा सम्पादकीय नेतृत्वप्रतिको मेरो बुझाइ पनि विस्तार हुँदै गयो। सम्पादकको भूमिका शैक्षिक गुणस्तर सुनिश्चित गर्ने व्यक्तिमा मात्र सीमित नरही विभिन्न विद्वत् विचारहरूबीच संवादको वातावरण सिर्जना गर्ने सहजकर्ता, फरक विषयगत दृष्टिकोणहरूबीच समन्वय गर्ने मध्यस्थकर्ता तथा संस्थागत ज्ञानको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्ने जिम्मेवार व्यक्तिका रूपमा विकसित हुँदै गएको मैले महसुस गरेँ। यस अनुभवले विश्वसनीय शैक्षिक जर्नल तयार गर्नु पाण्डुलिपिहरू सङ्कलन गर्ने र तिनलाई प्रकाशनका लागि क्रमबद्ध गर्ने कामभन्दा धेरै व्यापक प्रक्रिया हो भन्ने स्पष्ट गर्यो। यसका लागि धैर्य, विवेकपूर्ण निर्णय, नैतिक जिम्मेवारी, प्रभावकारी सञ्चार, फरक दृष्टिकोणबीच समन्वय गर्ने क्षमता र साझा शैक्षिक मापदण्ड कायम राख्ने सीप आवश्यक पर्दोरहेछ।
संस्थागत प्रकाशनदेखि साझा अनुसन्धान स्थलसम्म
एक्सप्लोरेसन अन्वेषण सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय तथा विश्वविद्यालयबाहिरका अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसन्धानमूलक ज्ञान र अनुभव आदानप्रदान गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण संस्थागत माध्यमका रूपमा विकसित हुँदै आएको छ। अनुसन्धान व्यवस्थापन समितिद्वारा वार्षिक रूपमा प्रकाशित हुने यो खुला पहुँचयुक्त, दोहोरो अज्ञात समकक्षी समीक्षा प्रणालीमा आधारित बहुविषयक जर्नल हो। यसको चौथो अङ्कमा विभिन्न शैक्षिक तथा सामाजिक विषयसँग सम्बन्धित बीसवटा अनुसन्धानमूलक अध्ययनहरू समावेश गरिएका थिए। ती लेखहरूमा अनुसन्धानका प्रश्न, पद्धति, सैद्धान्तिक आधार र विषयगत शब्दावलीमा विविधता देखिन्थ्यो। यसले जर्नलको बहुविषयक स्वरूपलाई विशेष रूपमा उजागर गरेको थियो।
यस विविधतालाई नियाल्दै जाँदा मैले जर्नललाई प्रकाशित अनुसन्धानहरूको सङ्ग्रहका रूपमा मात्र हेर्न छोडेँ। यो विभिन्न ज्ञान र दृष्टिकोणहरूबीच भेटघाट र अन्तरक्रिया हुने, साझा रूपमा सोच्ने र सिक्ने एउटा बौद्धिक स्थलका रूपमा अझ अर्थपूर्ण लाग्न थाल्यो। कृत्रिम बुद्धिमत्ता र अंग्रेजी भाषा शिक्षणसम्बन्धी अध्ययनहरू व्यवस्थापकीय लेखाङ्कन, साहित्य, शिक्षा, वृद्धावस्था, सार्वजनिक विद्यालयका अभ्यास, सामाजिक परिवर्तन, लगानीसम्बन्धी निर्णयलगायतका विषयमा आधारित अध्ययनहरूसँगै समावेश हुनु विश्वविद्यालयभित्र र बाहिर भइरहेको अनुसन्धानको विविधताको परिचायक थियो। सम्पादकीय कार्यको उद्देश्य विषयगत भिन्नताहरूलाई मेटाउनु थिएन, बरु ती भिन्नताहरूलाई सम्मान गर्दै साझा शैक्षिक अनुशासन र बौद्धिक प्रतिबद्धताभित्र सहअस्तित्वको वातावरण निर्माण गर्नु थियो।
यस अनुभवले संस्थागत अनुसन्धान संस्कृति कसरी निर्माण हुँदै जान्छ भन्नेबारे पनि मेरो बुझाइलाई विस्तार गर्यो। अनुसन्धान संस्कृति ठूला परियोजना, सम्मेलन वा औपचारिक अनुसन्धान नीतिबाट मात्र निर्माण हुँदैन। सहकर्मीहरूलाई लेखनका लागि प्रोत्साहित गर्ने, प्रकाशनपूर्व समीक्षा गर्ने अवसर प्रदान गर्ने, अनुसन्धानमूलक काम प्रकाशन गर्न सहयोग गर्ने तथा अनुसन्धानका निष्कर्षहरूलाई व्यापक पाठकवर्गसम्म पुर्याउनेजस्ता साना तर निरन्तर संस्थागत गतिविधिहरूबाट पनि यसको विकास हुन्छ। यस अर्थमा जर्नल संस्थागत अनुसन्धान गतिविधिको परिणाम मात्र थिएन, बरु त्यही अनुसन्धान संस्कृतिलाई थप सुदृढ बनाउने एउटा प्रभावकारी माध्यम पनि थियो।
शैक्षिक अभिभावकत्वका रूपमा सम्पादकीय नेतृत्व
सम्पादकीय प्रक्रियाका क्रममा लेखक, समीक्षक, पाठक र संस्थाका अपेक्षाहरूलाई ध्यानमा राख्दै तिनबीच सन्तुलन कायम गर्नु आवश्यक थियो। सबै पाण्डुलिपिहरूलाई प्रारम्भिक चरणमा सम्पादकहरूद्वारा विषयगत सान्दर्भिकता, शैक्षिक महत्त्व, मौलिकता तथा जर्नलका आधारभूत मापदण्डहरूको पालना भए नभएको दृष्टिले मूल्याङ्कन गरिन्थ्यो। त्यसपछि ती पाण्डुलिपिहरूलाई सामान्यतः दुई वा तीन जना समीक्षकमार्फत दोहोरो अज्ञात समकक्षी समीक्षा प्रक्रियामा पठाइन्थ्यो। समीक्षकका सुझाव र सिफारिसका आधारमा निर्णय गरिन्थ्यो र लेखकहरूलाई प्राप्त टिप्पणीहरूअनुसार संशोधन गर्न तथा आफ्नो प्रतिक्रिया प्रस्तुत गर्न अनुरोध गरिन्थ्यो। अन्तिम चरणमा ढाँचा, सन्दर्भ सामग्री, मेटाडेटा तथा अन्य प्रकाशनसम्बन्धी आवश्यकताहरू पूरा गरी संस्थागत स्वीकृतिपछि प्रिन्ट र डिजिटल माध्यमबाट प्रकाशन गरिन्थ्यो।
यी चरणहरू हेर्दा सम्पादकीय प्रक्रिया विभिन्न कार्यहरूको क्रमबद्ध शृङ्खलाजस्तो देखिए पनि यस अनुभवले मलाई सम्पादकीय कार्य मूलतः मानवीय सम्बन्ध र अन्तरक्रियासँग जोडिएको कार्य हो भन्ने सिकायो। प्रत्येक पाण्डुलिपिमा लेखकको बौद्धिक श्रम, समय र प्रतिबद्धता जोडिएको हुन्छ भने प्रत्येक समीक्षामा अर्को विद्वानको ज्ञान, अनुभव र विवेक समाहित हुन्छ। सबै समीक्षकका सुझावहरू सधैँ एकअर्कासँग मेल खाँदैनन्। कतिपय अवस्थामा समीक्षकहरूले एउटै पाण्डुलिपिका फरक पक्षहरूमा जोड दिएका हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा सम्पादकीय निर्णय गर्दा कुनै एउटा सुझावलाई स्वतः स्वीकार गर्नुको सट्टा त्यसको सान्दर्भिकता र औचित्यका आधारमा विवेकपूर्ण छनोट गर्नुपर्ने हुन्छ। यस्ता अनुभवहरूले सम्पादकीय निर्णय पूर्णतः मानवीय व्याख्याभन्दा स्वतन्त्र हुँदैन भन्ने मेरो बुझाइलाई थप स्पष्ट बनाए। शैक्षिक गुणस्तर स्पष्ट मापदण्ड, विषयगत ज्ञान, विशेषज्ञताको प्रयोग र संवादका माध्यमबाट खोजिने विषय हो, पूर्ण वस्तुनिष्ठताको दाबीबाट मात्र प्राप्त हुने कुरा होइन।
यसरी सम्पादकीय नेतृत्वलाई मैले क्रमशः शैक्षिक अभिभावकत्वका रूपमा बुझ्न थालेँ। सम्पादकले शैक्षिक इमानदारीको संरक्षण गर्नुका साथै उदीयमान अनुसन्धानकर्ताका रूपमा लेखकहरूलाई सम्मान गर्नुपर्छ। यसको अर्थ कठोरता मात्र होइन, सिद्धान्तप्रतिको दृढता हो। खुलापनको अर्थ सबै कुरा स्वीकार गर्नु होइन, बरु शैक्षिक अखण्डता कायम राख्दै विचार र सुझावहरूलाई उचित स्थान दिनु हो। समकक्षी समीक्षा कमजोर पाण्डुलिपिहरू अस्वीकार गर्ने माध्यम मात्र होइन। यसको वास्तविक महत्त्व पाण्डुलिपिलाई अझ स्पष्ट, विश्वसनीय, पद्धतिगत रूपमा सबल र बौद्धिक रूपमा अर्थपूर्ण बनाउन सहयोग गर्नुमा निहित हुन्छ।
बहुविषयक ज्ञान र सन्दर्भको समन्वय
चौथो अङ्कको सम्पादकीय प्रक्रियामा सबैभन्दा ठूलो बौद्धिक चुनौती विभिन्न विषयगत क्षेत्रहरूबीचको अन्तरविषयक समन्वय कायम गर्नु थियो। बहुविषयक जर्नलमा फरक अवधारणात्मक भाषा, सैद्धान्तिक आधार र अनुसन्धान पद्धतिमा आधारित अध्ययनहरू समावेश हुनु स्वाभाविक हुन्छ। सामुदायिक विद्यालयमा च्याटजीपीटीको प्रयोगसम्बन्धी अध्ययनले शिक्षकको तालिम, पूर्वाधार, डिजिटल साक्षरता, शैक्षिक इमानदारी र नैतिकताजस्ता प्रश्नहरू उठाएको थियो। व्यवस्थापकीय लेखाङ्कन नियन्त्रणसम्बन्धी साहित्य, सङ्गठनात्मक अध्ययन र तथ्याङ्कीय दृष्टिकोणहरूले व्यवस्थापकीय नियन्त्रणका निष्कर्षहरूको व्याख्यामा फरक दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका थिए। त्यसैगरी वृद्धावस्था, साहित्य, अंग्रेजी भाषा शिक्षा र सामाजिक परिवर्तनसम्बन्धी अध्ययनहरूका आ-आफ्नै विषयगत दृष्टिकोण थिए।
मैले यस विविधतालाई सम्पादकीय चुनौतीका रूपमा मात्र हेर्न छोडेँ। बिस्तारै यसलाई संस्थागत बौद्धिक विकासको अवसरका रूपमा बुझ्न थालेँ। सम्पादकीय टोलीको जिम्मेवारी विभिन्न प्रकारका अनुसन्धानलाई जोड्न सक्ने साझा सिद्धान्तहरू विकास गर्नु थियो। ती सिद्धान्तहरूमा अनुसन्धानको स्पष्ट उद्देश्य, उपयुक्त पद्धति, तर्कको पर्याप्त प्रमाण, नैतिक अनुसन्धान अभ्यास, सान्दर्भिक साहित्यको उपयोग र विचारको सुसङ्गत प्रस्तुति समावेश थिए। यसरी विषयगत विविधतालाई कायम राख्दै साझा शैक्षिक अनुशासन र गुणस्तर सुनिश्चित गर्न सकिन्थ्यो।
यी लेखहरूले अनुसन्धान आफ्नो सामाजिक तथा सांस्कृतिक सन्दर्भबाट अलग रहन सक्दैन भन्ने कुरा पनि स्मरण गराए। सामुदायिक विद्यालय, अंग्रेजी माध्यमबाट शिक्षण, फिलिण्ड कक्षाकोठा पद्धति, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, कलेजमा विद्यार्थी भर्ना, शिक्षकको व्यावसायिक विकास र वृद्धावस्थासम्बन्धी अध्ययनहरूले नेपाली समाजमा भइरहेका विभिन्न परिवर्तनहरूलाई उजागर गरेका थिए। धेरै अध्ययनहरूले नयाँ शैक्षिक तथा प्राविधिक अवसरहरू र विद्यमान संरचनात्मक सीमितताहरूबीचको द्वन्द्वलाई पहिचान गरेका थिए। अपर्याप्त पूर्वाधार, सीमित शैक्षिक अवसर, आर्थिक भार र स्रोतसाधनमा असमान पहुँच यस्ता सीमितताका प्रमुख पक्ष थिए।
सम्पादकका रूपमा यी अध्ययनहरू पढ्दा सन्दर्भ-संवेदनशील अनुसन्धानको आवश्यकताबारे सोच्ने र आत्मचिन्तन गर्ने अवसर पाएँ। एउटा सन्दर्भमा प्रभावकारी देखिएको अवधारणा अर्को सन्दर्भमा समान रूपमा उपयुक्त नहुन सक्छ। त्यसैले स्थानीय संस्थागत, सांस्कृतिक, प्राविधिक र सामाजिक-आर्थिक अवस्थालाई ध्यानमा राखेर अनुसन्धान गर्न आवश्यक हुन्छ।
प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र सम्पादकीय जिम्मेवारीका नयाँ आयाम
कृत्रिम बुद्धिमत्ताको बढ्दो प्रयोग सम्पादकीय प्रक्रियामा मेरो चिन्तनको अर्को महत्त्वपूर्ण विषय बन्यो। यस अङ्कमा सामुदायिक विद्यालयहरूमा च्याटजीपीटीको प्रयोग तथा शिक्षण र दिगो विकासमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रभावजस्ता प्रविधि र शैक्षिक परिवर्तनसँग सम्बन्धित लेखहरू समावेश थिए। ती अध्ययनहरूले कृत्रिम बुद्धिमत्तासँग जोडिएका अवसर र चुनौती दुवैलाई उजागर गरेका थिए। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले व्यक्तिगत आवश्यकताअनुसार प्रतिक्रिया प्रदान गर्न, विद्यार्थीको सहभागिता बढाउन, पहुँच विस्तार गर्न र नवीन शिक्षण विधिहरूलाई प्रोत्साहित गर्न सहयोग गर्न सक्छ। तर यसको प्रभावकारी प्रयोगका लागि शिक्षकहरूको क्षमता विकास, पर्याप्त पूर्वाधार, डिजिटल साक्षरता, नैतिक चेतना र संस्थागत मार्गदर्शन आवश्यक हुन्छ।
यी विषयहरूले शैक्षिक प्रकाशनमा पनि प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छन्। मौलिकता, साहित्यिक चोरी, लेखकत्व, पारदर्शिता तथा कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित उपकरणहरूको जिम्मेवार प्रयोगसम्बन्धी प्रश्नहरू सम्पादकीय प्रक्रियाका अभिन्न विषय बन्दै गएका छन्। त्यसैले सम्पादकहरूलाई शैक्षिक प्रकाशनका नयाँ प्रवृत्ति र चुनौतीबारे निरन्तर अद्यावधिक रहन आवश्यक छ। साहित्यिक चोरी र कृत्रिम बुद्धिमत्तासँग सम्बन्धित प्रश्नहरू पनि सम्पादकीय प्रक्रियामा शैक्षिक इमानदारीसम्बन्धी छलफलका महत्त्वपूर्ण विषय बने। यस अनुभवले प्रविधिलाई मात्र विश्वसनीयताको प्रमाणका रूपमा लिन नहुने कुरा पनि स्पष्ट गर्यो। सम्पादकीय निर्णय पाण्डुलिपिको वास्तविक गुणस्तर, लेखकको घोषणापत्र, उपलब्ध प्रमाण, नैतिक मापदण्ड र निष्पक्ष प्रक्रियामा आधारित हुनुपर्छ।
यस आत्मचिन्तनबाट मैले उदीयमान अनुसन्धान वातावरणमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको जिम्मेवार प्रयोगका लागि जर्नलहरूले स्पष्ट नीतिहरू निर्माण गर्नु आवश्यक रहेको बुझेँ। प्रविधिले शैक्षिक विवेकको स्थान लिनु हुँदैन। बरु मौलिकताको सम्मान गर्ने, नैतिक जिम्मेवारी सुनिश्चित गर्ने र अनुसन्धान तथा शैक्षिक प्रकाशनमा विकसित हुँदै गएको परिवेशलाई आत्मसात् गर्ने सम्पादकीय संस्कृतिभित्र यसको प्रयोग गरिनुपर्छ।
खुला पहुँच, संस्थागत जिम्मेवारी र दिगोपन
पहुँचयोग्यता र दिगोपनबीचको सम्बन्ध सम्पादकीय प्रक्रियाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष थियो। एक्सप्लोरेसन (अन्वेषण) खुला पहुँचयुक्त जर्नल हो र यसले लेखकहरूबाट पाण्डुलिपि बुझाउँदा, समीक्षा तथा प्रकाशन गर्दा कुनै शुल्क लिँदैन। यसको प्रकाशन संस्थागत अनुसन्धान स्रोत र मुद्रित प्रतिको बिक्रीबाट प्राप्त रकममार्फत सञ्चालन गरिन्छ। यस प्रकारको प्रकाशन प्रणालीले विशेष गरी अनुसन्धानका लागि पर्याप्त आर्थिक स्रोत उपलब्ध नभएका क्षेत्रका अनुसन्धानकर्ताहरूलाई आफ्नो अनुसन्धान प्रकाशित गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।
यस प्रक्रियामा संलग्न हुँदै जाँदा खुला पहुँचयुक्त प्रकाशनलाई निरन्तरता दिन आवश्यक पर्ने संस्थागत श्रम र स्रोतसाधनबारे पनि मैले गम्भीरतापूर्वक सोच्न थालेँ। समन्वय, समकक्षी समीक्षा, सम्पादन, ढाँचा मिलाउने कार्य, सञ्चार, डिजिटल व्यवस्थापन र प्रकाशनका लागि समय, सीप र अनुभव आवश्यक पर्छ। त्यसैले खुला पहुँचको अर्थ प्रकाशन पूर्णतः खर्चरहित हुनु होइन। यसको लागत प्रायः संस्थागत स्रोतसाधन र शैक्षिक श्रमबाट व्यहोरिएको हुन्छ।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण संस्थागत प्रश्न उठायो: विश्वविद्यालयहरूले व्यक्तिगत शिक्षक तथा अनुसन्धानकर्तामाथि अनावश्यक आर्थिक वा व्यावसायिक भार नपारी शैक्षिक प्रकाशनको गुणस्तर कसरी कायम राख्न सक्छन्? यस अनुभवले डिजिटल प्रणालीको विकास, संस्थागत सहयोग, समीक्षकहरूको क्षमता विकास, सम्पादकीय सीपको अभिवृद्धि र दीर्घकालीन योजनाको आवश्यकता देखायो। इमेलमा आधारित समन्वय प्रणालीबाट ओपन जर्नल सिस्टम्स जस्तो एकीकृत जर्नल व्यवस्थापन प्रणालीतर्फ अघि बढ्दा सम्पादकीय प्रक्रिया व्यवस्थित बनाउन, पारदर्शिता बढाउन र प्रकाशनको दिगोपन सुनिश्चित गर्न सहयोग पुग्न सक्छ।
संस्थागत र सामाजिक रूपान्तरणको प्रतिबिम्बका रूपमा जर्नल
चौथो अङ्कबाट प्राप्त सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सिकाइमध्ये एउटा शैक्षिक जर्नल आफ्नो संस्थागत र सामाजिक परिवेशको उपज हुन सक्छ भन्ने बुझाइ थियो। यस अङ्कमा सङ्कलित अनुसन्धानहरूले विभिन्न विषयगत सरोकारहरू मात्र नभई व्यापक सामाजिक प्रश्नहरूलाई पनि समेटेका थिए। कलेजमा विद्यार्थी भर्ना घट्नुका कारणसम्बन्धी अध्ययनले बदलिँदो आकाङ्क्षा, विदेशमा अध्ययन गर्ने प्रवृत्ति, रोजगारीसम्बन्धी चिन्ता, आर्थिक सीमितता, पाठ्यक्रमका समस्या र संस्थागत चुनौतीहरूलाई पहिचान गरेको थियो। अंग्रेजी माध्यमबाट शिक्षण र फिलिप्ड कक्षाकोठा पद्धतिसम्बन्धी अनुसन्धानले शैक्षिक आकाङ्क्षा, प्रविधिमा पहुँच, शिक्षकको तयारी र परम्परागत कक्षाकोठा अभ्यासबीचको जटिलतालाई उजागर गरेका थिए। वृद्धावस्थासम्बन्धी अध्ययनले सहरीकरण, बसाइँसराइ र परिवर्तनशील पारिवारिक सम्बन्धले ज्येष्ठ नागरिकको जीवनमा पार्ने प्रभावलाई देखाएको थियो।
त्यसैगरी अंग्रेजी भाषा शिक्षकहरूको व्यावसायिक विकास र सहकार्यसम्बन्धी अनुसन्धानहरूले व्यावसायिक सिकाइ, सहकर्मीबीचको अन्तरक्रिया, आत्मचिन्तन र व्यावसायिक पहिचान शिक्षक पेसाका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन् भन्ने देखाएका थिए। यी सबै अध्ययनका निष्कर्षहरूले एउटा साझा सन्देश दिएका थिए: विश्वविद्यालयहरू समाजबाट अलग रहेका टापु होइनन्। तिनीहरू गतिशील सामाजिक, प्राविधिक, आर्थिक र सांस्कृतिक परिवेशभित्र अवस्थित हुन्छन्।
सम्पादकका रूपमा यी अध्ययनहरूलाई समग्रतामा हेर्ने र व्यक्तिगत अध्ययनका निष्कर्षभन्दा बाहिर गएर सोच्ने अवसर पाएँ। जर्नल संस्थागत संवादको एउटा माध्यमका रूपमा विकसित भएको महसुस गरेँ। विभिन्न विषयमा केन्द्रित भए पनि ती अध्ययनहरूले शैक्षिक परिवर्तन, प्रविधिको विकास, बसाइँसराइ, विश्वव्यापीकरण र बदलिँदो सामाजिक सम्बन्धसँग जुधिरहेको समाजको चित्र प्रस्तुत गरेका थिए। यसले बहुविषयक प्रकाशनले संस्थालाई आफ्नै अवस्था बुझ्न र ज्ञानको प्रसार गर्न, संस्थाभित्र तथा बाहिर दुवैतर्फ, सहयोग पुर्याउन सक्छ भन्ने मेरो विश्वासलाई थप सुदृढ बनायो।
निष्कर्ष
आज म चौथो अङ्कको प्रकाशन कार्यलाई केवल एउटा प्रशासनिक उपलब्धिका रूपमा मात्र हेर्दिनँ। यो मेरो शैक्षिक नेतृत्वप्रतिको बुझाइलाई रूपान्तरण गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण सिकाइ अनुभव थियो। प्रभावकारी सम्पादकीय नेतृत्वका लागि समन्वय आवश्यक हुन्छ, तर समन्वय मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने मैले सिकेँ। यसका लागि बौद्धिक खुलापन, नैतिक संवेदनशीलता, विषयगत विविधताप्रतिको सम्मान, लेखक र समीक्षकप्रतिको संवेदनशीलता तथा निरन्तर आत्मसिकाइको प्रवृत्ति आवश्यक हुन्छ।
यस अनुभवले संस्थागत विकासका लागि थप ध्यान दिनुपर्ने केही पक्षहरू पनि उजागर गर्यो। व्यवस्थित अभिमुखीकरण र व्यावसायिक विकासका माध्यमबाट समीक्षकहरूको क्षमता अभिवृद्धि गर्न आवश्यक छ। साहित्यिक चोरी, लेखकत्व, अनुसन्धान नैतिकता र कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित लेखनसम्बन्धी सम्पादकीय नीतिहरू प्रविधिको विकाससँगै परिमार्जन गरिनुपर्छ। डिजिटल जर्नल व्यवस्थापनलाई थप व्यवस्थित बनाउनुपर्छ। अन्य संस्थाका तथा अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानकर्ताहरूको सहभागिता बढाएर बौद्धिक पहुँच विस्तार गर्नुपर्छ। साथै, जर्नलले स्थानीय तथा क्षेत्रीय सन्दर्भमा आधारित अनुसन्धानलाई निरन्तर प्राथमिकता दिनुपर्छ। अन्तर्राष्ट्रियकरणलाई स्थानीय अनुसन्धानको विकल्पका रूपमा होइन, त्यसको पूरकका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
अन्ततः एक्सप्लोरेसन अन्वेषण को चौथो अङ्कसँगको मेरो अनुभवले सम्पादकीय नेतृत्वलाई शैक्षिक अभिभावकत्वका रूपमा बुझ्ने दृष्टिकोण विकास गर्यो। सम्पादक केवल प्रकाशक होइन, निर्णयकर्ता पनि हो। उसले ज्ञानमाथि प्रश्न उठाइने, त्यसलाई परिष्कृत गरिने, प्रसार गरिने र विभिन्न विषयबीच एकीकृत गरिने विद्वत् संस्कृति निर्माण गर्न सहयोग गर्छ। सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पस जस्तो संस्थाका लागि यस्तो कार्य एउटा जर्नलको प्रकाशनमा मात्र सीमित हुँदैन। यसले शिक्षकहरूलाई अनुसन्धानकर्ता बन्न, अनुसन्धानकर्ताहरूलाई संस्थागत बौद्धिक संवादमा सहभागी हुन र प्रकाशनहरूलाई स्थानीय अनुभवको अभिव्यक्ति तथा व्यापक शैक्षिक विमर्शमा योगदान पुर्याउने माध्यमका रूपमा विकसित हुन सहयोग गर्छ।
यस अनुभवबाट प्राप्त मुख्य सन्देश के हो भने संस्थागत विकास पूर्वाधार निर्माणको परिणाम मात्र होइन। यो बौद्धिक सम्बन्ध, पारस्परिक उत्तरदायित्व, आत्मचिन्तनशील अभ्यास र निरन्तर बौद्धिक श्रमबाट पनि निर्माण हुन्छ। चौथो अङ्कको सम्पादकीय नेतृत्व सम्हालेपछि एउटा जर्नल केवल जर्नलभन्दा धेरै अर्थपूर्ण हुन सक्छ भन्ने स्पष्ट भयो। समर्पित शैक्षिक नेतृत्व र संस्थागत सहकार्यबाट यसलाई ज्ञानलाई जीवन्त बनाउने, आत्मचिन्तन गर्ने, संवादलाई समृद्ध बनाउने र संस्थागत रूपान्तरणलाई अघि बढाउने साझा स्थलका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
लेखकको परिचय
डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयअन्तर्गत दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसमा अंग्रेजी भाषा शिक्षाका उपप्राध्यापक हुन्। उनले अंग्रेजी भाषा शिक्षामा स्नातकोत्तर (एमए), शिक्षाशास्त्रमा स्नातकोत्तर (एमएड) तथा एमफिल उपाधि हासिल गरेका छन् र हाल अङ्ग्रेजी विषयमा विद्यावारिधि अध्ययनरत छन्। उनका अनुसन्धानका प्रमुख क्षेत्रहरूमा अंग्रेजी भाषा शिक्षण पद्धति, अंग्रेजी भाषा शिक्षणमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको एकीकरण, शिक्षकको व्यावसायिक विकास तथा बहुभाषिक सन्दर्भमा भाषाहरूको अन्तरप्रयोग पर्दछन्। सक्रिय अनुसन्धानकर्ता तथा शैक्षिक योगदानकर्ताका रूपमा उनले विभिन्न समकक्षी समीक्षित जर्नलहरूमा समीक्षकको भूमिका निर्वाह गरेका छन्। उनी हाल एक्सप्लोरेसन अन्वेषण नामक समकक्षी समीक्षित शैक्षिक जर्नलका प्रधान सम्पादकका रूपमा कार्यरत छन्। साथै, उनी इन्टरनेसनल इंग्लिस ल्याङ्ग्वेज टिचर्स एसोसिएसन नेपालद्वारा प्रकाशित अनलाइन म्यागजिन तथा नेपाल अंग्रेजी भाषा शिक्षक संघ (नेल्टा) द्वारा प्रकाशित नेल्टा ईएलटी फोरम का सम्पादक पनि हुन्। उनले विभिन्न समकक्षी समीक्षित जर्नलहरूमा अनुसन्धानमूलक लेखहरू प्रकाशित गर्नुका साथै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरूमा अनुसन्धानपत्र प्रस्तुत गर्दै अंग्रेजी भाषा शिक्षाको क्षेत्रमा शैक्षिक विमर्श र नवीनतामा योगदान पुर्याउँदै आएका छन्।
