लेखक: रमेश कान्त बडु
दशैँ नेपालीहरूको महान् चाड हो। यो केवल टीका, जमरा, नयाँ लुगा, मीठो परिकार र रमाइलोको पर्व मात्र होइन; यो परिवारको मिलन, आपसी सद्भाव, प्रेम, सद्भावना, धार्मिक आस्था र सामाजिक एकताको प्रतीक पनि हो। वर्षभरि कामको सिलसिलामा घरबाट टाढा रहेका आफन्तहरू घर फर्किने, मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने र परिवारसँग खुसी साटासाट गर्ने अवसर हो दशैँ। तर यही दशैँले हाम्रो समाजमा रहेको आर्थिक असमानता, गरिबी र अभावको तीतो यथार्थलाई पनि उजागर गर्छ।
दशैँ आयो, धनीमानीको आँगनमा खुसी छायो, गरिब र निमुखाको घरमा नानीबाबुको आँखामा आँसु छायो।
यो केवल एउटा भावुक पङ्क्ति होइन, हाम्रो समाजको वास्तविक पीडासँग जोडिएको प्रश्न हो। आखिर किन एउटै देशमा, एउटै चाड मनाउने मानिसहरूको खुसीमा यति ठूलो अन्तर छ? किन कसैको घरमा नयाँ लुगा र मीठा परिकारको तयारी हुन्छ, तर कसैको घरमा एक छाक खाना जुटाउने चिन्ताले चाडपर्वको खुसीसमेत खोस्छ?
महँगीको मारले थिचिएको गरिबको दशैँ
आज सामान्य परिवारका लागि दैनिक जीवन चलाउनु नै ठूलो चुनौती बन्दै गएको छ। चामल, दाल, तेल, तरकारी, नुन, लत्ताकपडा, यातायात र अन्य दैनिक उपभोग्य वस्तुमा हुने खर्चले परिवारको सीमित आम्दानीलाई धान्न कठिन बनाउँछ। आम्दानी सीमित छ, तर आवश्यकता दिनप्रतिदिन बढिरहेका छन्। घरभाडा, बालबालिकाको पढाइ, औषधोपचार र घरायसी खर्च जुटाउँदा बचत गर्ने अवसर नै नपाउने परिवार पनि धेरै छन्।
यस्तो अवस्थामा दशैँ आउँदा खुसीसँगै चिन्ता पनि भित्रिन्छ। बजारमा नयाँ लुगा, मिठाई, मासु, चामल र अन्य सामग्रीको मूल्य हेर्दा गरिब परिवारका अभिभावकले आफ्ना रहरभन्दा पहिले छोराछोरीको आवश्यकता सम्झनुपर्छ।
धनी परिवारका लागि दशैँको किनमेल सामान्य कुरा हुन सक्छ। तर दैनिक ज्यालादारी गरेर घर चलाउने मजदुरका लागि एउटा नयाँ लुगा किन्नु पनि ठूलो निर्णय हुन सक्छ। कसैका लागि हजारौँ रुपैयाँ खर्च गर्नु सामान्य हो, कसैका लागि त्यही रकम महिनाभरिको घरखर्च हो।
गरिबीको पीडा यहीँबाट सुरु हुन्छ—आफ्नो चाहना पूरा गर्न नसक्नु मात्रै होइन, आफ्ना सन्तानको सानो रहरसमेत पूरा गर्न नसक्नु।
“आमा, मलाई पनि नयाँ लुगा चाहियो नि!”
कल्पना गरौँ, एउटा सानो बालक आफ्नी आमाको नजिक आएर सोध्छ, “आमा, दशैँमा मलाई पनि नयाँ लुगा किनिदिनुहुन्छ नि?”
आमाको मनमा छोराछोरीका लागि धेरै सपना हुन्छन्। आफ्ना सन्तान अरूका सन्तानजस्तै खुसी होऊन्, राम्रो लुगा लगाऊन्, मिठो खाना खाऊन् र चाडपर्वमा हाँसून् भन्ने चाहना हरेक आमाबुबाको हुन्छ।
तर आमाको हातमा पैसा छैन। घरमा चामल किन्नुपर्ने छ, विद्यालयको शुल्क तिर्नुपर्ने छ, पुरानो ऋण बाँकी छ। छोराछोरीलाई “हुन्छ बाबु” भन्न त मन लाग्छ, तर त्यो वाचा कसरी पूरा गर्ने भन्ने चिन्ताले मन पोल्छ।
आमाले मुस्कुराउँदै भन्न सक्छिन्, “अहिले पर्ख बाबु, पछि किनौँला।” तर त्यो मुस्कानभित्र लुकेको बाध्यता कसले बुझ्ने?
बालबालिकाले अर्थतन्त्र बुझ्दैनन्। उनीहरूले बुझ्ने भनेको आफ्नो रहर, साथीहरूले लगाएका नयाँ लुगा र दशैँमा आफूले पाउने खुसी हो। उनीहरूको सानो चाहना पूरा नहुँदा मनमा पर्ने चोटलाई पैसाले मात्र मापन गर्न सकिँदैन।
यस्तो अवस्थामा गरिबीको दोष बालबालिकाको भाग्यलाई दिएर उम्किन मिल्दैन। उनीहरूलाई सम्मान, अवसर र खुसीका लागि समान अधिकारसहितको वातावरण दिनु समाजको साझा जिम्मेवारी हो।
ऋण, बेरोजगारी र विदेशिएको परिवार
हाम्रो समाजका धेरै परिवारको जीवन ऋण र संघर्षसँग जोडिएको छ। कसैले खेतीपाती गरेर परिवार पालिरहेका छन्, कसैले दैनिक ज्यालादारी गरिरहेका छन्, कसैले सानो पसल चलाएका छन् त कसैले रोजगारीको खोजीमा गाउँ छाडेका छन्।
नेपालका धेरै युवाले परिवारको भविष्य राम्रो बनाउने आशामा विदेशमा पसिना बगाइरहेका छन्। घरमा रहेका आमाबुबा, श्रीमती र छोराछोरी उनीहरूले पठाउने पैसाको प्रतीक्षामा हुन्छन्। विदेशमा काम गर्ने व्यक्तिका आफ्नै दुःख र बाध्यता हुन्छन्, तर परिवारको खुसीका लागि ती पीडा सहेर काम गरिरहेका हुन्छन्।
कतिपय परिवारका लागि दशैँमा घर फर्किनु सपना मात्र बन्छ। कतिपयले ऋण तिर्नुपर्ने बाध्यताले गर्दा चाडपर्वमा समेत अतिरिक्त काम गर्नुपर्छ। घर फर्किन टिकट काट्ने पैसा जुटाउन नसक्ने वा बिदा नपाउने नेपालीका लागि दशैँको खुसी फोन र भिडियो कलमा सीमित हुन सक्छ।
देशमै रोजगारीका पर्याप्त अवसर, श्रमको उचित मूल्य र सुलभ जीवनयापनको वातावरण बनाउन सके धेरै परिवारको बोझ कम गर्न सकिन्छ। गरिबलाई केवल सहानुभूति दिएर पुग्दैन; उनीहरूलाई सम्मानजनक जीवन जिउन सक्ने अवसर पनि दिनुपर्छ।
चाडपर्वको नाममा बढ्दो सामाजिक दबाब
दशैँ खुसी मनाउने पर्व हो, तर कहिलेकाहीँ यही पर्व सामाजिक देखासिकी र अनावश्यक खर्चको प्रतिस्पर्धा बन्न पुग्छ। कसले कति महँगो लुगा लगायो, कसको घरमा कति परिकार पाक्यो, कसले कति दक्षिणा दियो र कसले कति खर्च गर्यो भन्ने कुरालाई प्रतिष्ठासँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्तिले कमजोर आर्थिक अवस्था भएका परिवारलाई थप दबाब दिन सक्छ।
आफूसँग पर्याप्त आम्दानी नभए पनि समाजमा आफ्नो इज्जत जोगाउन ऋण लिएर खर्च गर्ने बाध्यता महसुस गर्ने मानिसहरू छन्। चाडपर्व सकिएपछि उनीहरूलाई ऋण तिर्ने अर्को चिन्ता सुरु हुन्छ।
दशैँ मनाउन महँगो लुगा नै चाहिन्छ भन्ने छैन। धेरै परिकार पकाउनैपर्छ भन्ने पनि छैन। परिवारसँग बसेर सादा खाना खानु, मान्यजनबाट आशीर्वाद लिनु र आपसी सम्बन्धलाई बलियो बनाउनु नै दशैँको वास्तविक सौन्दर्य हो।
दशैँको महानता खर्चको रकममा होइन, मनको उदारता र सम्बन्धको मिठासमा हुन्छ।
त्यसैले अरूको आर्थिक अवस्थालाई हेरेर कसैलाई सानो ठान्ने, गरिबीको मजाक उडाउने वा नयाँ लुगा नभएकै कारण कसैलाई अपमान गर्ने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ।
राज्य र समाजको जिम्मेवारी के हो?
गरिबी हटाउने काम कुनै एक व्यक्तिको प्रयासले मात्र सम्भव हुँदैन। यसका लागि राज्य, स्थानीय तह, समुदाय, निजी क्षेत्र र नागरिक सबैको जिम्मेवारी हुन्छ।
सरकारले महँगी नियन्त्रणका लागि प्रभावकारी बजार अनुगमन गर्नुपर्छ। कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने, अनुचित मूल्य असुल्ने र उपभोक्तालाई ठगी गर्ने गतिविधिमाथि कानुनअनुसार कारबाही हुनुपर्छ। रोजगारी सिर्जना, कृषिको आधुनिकीकरण, साना व्यवसायलाई सहयोग, गुणस्तरीय शिक्षा र सुलभ स्वास्थ्य सेवामा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ।
स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रका अति विपन्न, असहाय, एकल अभिभावक भएका र जोखिममा रहेका परिवारको पहिचान गरी पारदर्शी रूपमा सहयोगका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन्। यस्ता कार्यक्रम कुनै चाडपर्वमा फोटो खिचाउने वा प्रचार गर्ने माध्यम मात्र बन्नु हुँदैन; वास्तविक आवश्यकतामा रहेका परिवारसम्म सहयोग पुग्नुपर्छ।
समाजका आर्थिक रूपमा सक्षम व्यक्तिहरूले पनि आफ्नो वरपरका असहाय परिवारलाई सहयोग गर्न सक्छन्। कसैलाई खाद्यान्न उपलब्ध गराउनु, बालबालिकालाई शैक्षिक सामग्री दिनु, आवश्यक लुगा सहयोग गर्नु वा रोजगारीको अवसर मिलाइदिनु पनि महत्वपूर्ण योगदान हो।
तर सहयोग गर्दा कसैको गरिबीलाई सार्वजनिक प्रदर्शनको विषय बनाउनु हुँदैन। सहयोग पाउने व्यक्तिको आत्मसम्मान, गोपनीयता र भावनाको सम्मान गर्नुपर्छ।
गरिबको आँसु पुछ्ने दशैँ बनाऔँ
दशैँमा मन्दिरमा पूजा गरिन्छ, देवी दुर्गासँग परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरिन्छ। तर हाम्रो पूजा र प्रार्थनाको अर्थ तब अझ गहिरो हुन्छ, जब हामी आफ्नै समाजमा दुःख भोगिरहेका मानिसहरूको पीडा पनि बुझ्छौँ।
आफ्नो घरमा प्रशस्त खाना हुँदा छिमेकीको चुलो नबलेको अवस्थालाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। आफूले नयाँ लुगा लगाउँदा नजिकैको बालबालिकाले आधारभूत आवश्यकतासमेत पूरा गर्न नसकेको अवस्था सम्झन सक्नुपर्छ।
सहयोग ठूलो रकमबाटै सुरु हुनुपर्छ भन्ने छैन। कसैलाई एक छाक खाना, कसैलाई आवश्यक लुगा, कसैलाई विद्यालय जान सहयोग र कसैलाई आत्मविश्वास दिने केही शब्दले पनि जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
हाम्रो समाजमा सबैले सबैको आर्थिक समस्या समाधान गर्न नसक्लान्। तर कसैको पीडाप्रति संवेदनशील हुन, अपमान नगर्न, आफ्नो क्षमताअनुसार सहयोग गर्न र अवसर बाँड्न भने सक्छौँ।
दशैँको टीकाले निधार रातो बनाओस्, जमराले जीवनमा हरियाली ल्याओस् र आशीर्वादले हरेक घरमा आशा जगाओस्। तर यो खुसी गरिब, निमुखा, असहाय र विपन्न परिवारसम्म पनि पुग्नुपर्छ।
अन्त्यमा: दशैँ सबैको हो, खुसी पनि सबैको हुनुपर्छ
दशैँ आयो, बजारमा चहलपहल बढ्यो, गाउँघरमा पिङ हालिए, बाटोघाटोमा यात्रुहरूको भीड लाग्यो र परिवार भेटघाटको तयारीमा जुटे। तर यही समयमा कतिपय घरमा चामल, दाल र तेलको जोहो कसरी गर्ने भन्ने चिन्ता पनि उस्तै छ।
कसैका लागि दशैँ नयाँ सपना बोकेर आएको छ, कसैका लागि पुरानै पीडाको सम्झना बनेर आएको छ। कसैको आँगनमा हाँसो गुञ्जिएको छ, कसैको मनमा अधुरा रहरको भारी छ।
हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा एउटै छ—गरिबी कुनै अपराध होइन, आर्थिक अभावका कारण कसैको आत्मसम्मान खोस्ने अधिकार कसैलाई छैन। हरेक बालबालिकाले सम्मानपूर्वक बाँच्ने, पढ्ने, खेल्ने र आफ्नो उमेरअनुसार खुसी हुने अवसर पाउनुपर्छ।
यो दशैँमा आफूले सक्ने सहयोग गरौँ, अनावश्यक देखासिकीबाट बचौँ, गरिबलाई अपमान होइन सम्मान दिऔँ र मानवतालाई चाडपर्वको सबैभन्दा ठूलो गहना बनाऔँ।
किनकि—
धनीको दशैँ त झिलिमिली बत्तीमा देखिन्छ, गरिबको दशैँ अधुरो रहरमा लेखिन्छ।
कसैको घरमा खुसीको दीप बलिरहँदा, कसैको घरमा अभावको अँध्यारो नहोस्। कसैका नानीबाबु नयाँ लुगा लगाएर हाँसिरहँदा, कसैका बालबालिकाले अभावकै कारण आफ्नो खुसी गुमाउन नपरोस्।
आउनुहोस्, यो दशैँलाई केवल आफ्नो परिवारको उत्सव होइन, मानवता, सहानुभूति र सामाजिक जिम्मेवारीको पर्व बनाऔँ।
दशैँ आयो… तर सबैको दशैँ आएन भन्ने यथार्थलाई बदल्ने प्रयास हामी आफैँबाट सुरु गरौँ।
सबै नेपालीको घरमा सुख, शान्ति, स्वास्थ्य र समृद्धि छाओस्। कुनै पनि बालबालिकाको आँखामा अभावको आँसु नहोस्। कुनै पनि आमाबुबाले आफ्ना सन्तानको सानो रहर पूरा गर्न नसक्दा असहाय महसुस गर्न नपरोस्।
विजया दशमीको हार्दिक मंगलमय शुभकामना!
पशुपतिनाथले सबैमाथि दया गरून्। 🙏
