प्रमाणपत्रको चाङ र विचारको संकुचन: नेपाली बौद्धिकतामा समाधानहीन आक्रोशको प्रवृत्ति

पृष्ठभूमि
पूर्वीय दर्शन र आधुनिक शिक्षा शास्त्र दुवैले शिक्षाको अन्तिम लक्ष्य मानिसलाई विवेकी, शालिन र समाजप्रति उत्तरदायी बनाउनु हो भन्ने स्वीकार गर्छन्। “विद्या ददाति विनयम” अर्थात् शिक्षाले विनम्रता प्रदान गर्छ भन्ने प्राचीन मान्यता आजको आधुनिक युगमा झन् बढी सान्दर्भिक हुनुपर्ने हो। तर, समसामयिक नेपाली समाज, सञ्चारमाध्यम र सार्वजनिक मञ्चहरूलाई नियाल्ने हो भने शिक्षा र विद्वताको परिभाषा कताकता मक्काएको महसुस हुन्छ। विश्वविद्यालयका उच्च डिग्रीहरू हासिल गरेका, नामको अगाडि ठूला उपपाधिहरू झुण्ड्याएका र आफूलाई समाजको ‘थिंक ट्याङ्क’ दाबी गर्ने कतिपय व्यक्तिहरूको सार्वजनिक प्रस्तुति, व्यवहार र दृष्टिकोण हेर्दा एउटा गम्भीर प्रश्न उब्जिन्छ– के ओहोदा र प्रमाणपत्र हुनु नै शिक्षित हुनु हो?

उत्तेजना र आक्रोश: सार्वजनिक मञ्चको नयाँ मानक
आजकल टेलिभिजनका अन्तर्वार्ता, सामाजिक सञ्जाल र सार्वजनिक बहसहरूमा एउटा अनौठो प्रवृत्ति मौलाएको छ। जो मानिस क्यामेरेको अगाडि जति धेरै चिच्याउन सक्छ, जसको स्वरमा जति धेरै आक्रोश हुन्छ, र जसले पसिना निकाल्दै सरकार वा व्यवस्थालाई गाली गर्न सक्छ, उसैलाई ठूलो विश्लेषक वा क्रान्तिकारी ठान्ने भ्रम समाजमा जबरजस्त स्थापित गरिँदैछ।

यो प्रवृत्तिले प्राज्ञिक बहसको न्यूनतम मर्यादालाई समेत लत्याएको छ। गहन, दार्शनिक र नीतिगत कुराहरू शान्त, शालिन र तर्कपूर्ण ढंगले गरिनुपर्नेमा, सार्वजनिक विमर्शहरू ‘सडकको अराजक आक्रोश’ जस्ता देखिन थालेका छन्। शिक्षित र बौद्धिक भनिने व्यक्ति नै जब मञ्चमा पुगेर उत्तेजित हुन्छ, तब उसले आफ्नो ज्ञानको गरिमालाई मात्र गिराउँदैन, बरु समाजलाई पनि सही दिशा दिन असफल रहन्छ।

बौद्धिक अहंकार र साँघुरो दृष्टिकोण
यस प्रवृत्तिको अर्को गम्भीर पाटो भनेको ‘प्राज्ञिक अहंकार’ (Academic Arrogance) हो। आफूले केही थान किताब पढेको वा उच्च उपाधि हासिल गरेको आधारमा “मैले मात्र सबै कुरा बुझेको छु, अरू त सबै मूर्ख वा अज्ञानी हुन्” भन्ने किसिमको व्यवहार प्रदर्शन गर्नु यसको मुख्य लक्षण हो। अरूका विचारप्रति अनुदार हुनु, आफ्नो कुरालाई मात्र अकाट्य सत्य मान्नु र फरक मत राख्नेहरूलाई होच्याउने वा अपमान गर्ने शैली अपनाउनुले बौद्धिक संकुचनलाई दर्शाउँछ।
वास्तविक विद्वानको व्यवहार त जति धेरै ज्ञान हुन्छ, त्यति नै बढी नम्र र फराकिलो हुनुपर्ने हो। फल लागेको हाँगो जहिले पनि भुइँतिर नुग्छ भने झैँ, साँचो शिक्षाले मानिसलाई विनम्र बनाउँछ। तर, हाम्रो सार्वजनिक वृत्तमा देखिने यो प्रवृत्तिमा विनम्रताको घोर अभाव छ। आफूलाई मात्र सर्वज्ञाता देखाउन खोज्ने यो व्यवहारले अन्ततः उनीहरूको आफ्नै प्राज्ञिक व्यक्तित्वलाई संकुचित र अपरिपक्व बनाइरहेको छ।

औंलो ठड्याउने तर बाटो नदेखाउने पद्धति (समाधानहीन विरोध)

लोकतन्त्रमा सरकार, नीति र व्यवस्थाको आलोचना गर्नु नागरिकको नैसर्गिक अधिकार र कर्तव्य दुवै हो। तर, आलोचना र विरोधको पनि एउटका निश्चित पद्धति र अर्थ हुनुपर्छ। रचनात्मक आलोचना (Constructive Criticism) ले जहिले पनि समस्यासँगै त्यसको निकास वा समाधानको मार्गचित्र पनि सँगै लिएर आउँछ।
दुर्भाग्यवश, वर्तमान बौद्धिक विमर्शमा “जहाँ गयो त्यहाँ औंलो ठड्याउने तर समाधान केही नदिने” रोग व्यापक बनेको छ। “यो भएन, त्यो भएन, सबै बर्बाद भयो” भनेर देशको अँध्यारो पाटो मात्र देखाउनु र जनतामा निराशा थप्नु कुनै ठूलो बौद्धिकता होइन। समस्या त सामान्य नागरिकले पनि भोगिरहेकै छ र बुझिरहेकै छ। शिक्षित वर्गको काम त त्यो समस्याबाट उम्किने व्यावहारिक र वैज्ञानिक उपायहरू (Alternative Solutions) सुझाउनु हो। जब एक अध्ययनशील व्यक्तिले समस्याको चाङ मात्र देखाउँछ तर त्यसको समाधानका लागि कुनै ठोस र लागू गर्न सकिने योजना प्रस्तुत गर्दैन, तब त्यो विरोध केवल ‘बौद्धिक विलासिता’ वा ‘सस्तो लोकप्रियता’ (Populism) कमाउने माध्यम मात्र बन्न पुग्छ। समाधान बिनाको विरोधले समाजलाई निकास दिँदैन, बरु थप अराजकता र निराशातर्फ धकेल्छ।

शैक्षिक संस्थाको नेतृत्वको आँखाबाट: सुधारको आवश्यकता
एउटा विद्यालयको प्रधानाध्यापकका रूपमा कक्षाकोठा र शैक्षिक पद्धतिको जगलाई नियाल्दा, यो विकृति केवल मिडियाको मात्र होइन, हाम्रो सिकाइ पद्धतिको पनि कमजोरी हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ। हामीले विद्यार्थीहरूलाई परीक्षामा कसरी धेरै अंक ल्याउने र कस्ता प्रमाणपत्र हासिल गर्ने भन्ने त सिकायौँ, तर जीवनमा कसरी विनम्र बन्ने, कसरी रचनात्मक र समाधानमुखी हुने भन्ने सिकाउन चुकेका त छैनौँ?

उच्च ओहोदामा पुगेका व्यक्तिहरूको यस्तो असहिष्णु र आक्रामक शैलीले भोलिको पुस्तामा झन् नकारात्मक असर पार्छ। विद्यार्थीहरूले तिनैलाई आदर्श मान्न थाले भने भोलि तर्क र संवादको ठाउँ चिच्याहट र गालीगलौजले लिनेछ। त्यसैले, वास्तविक शिक्षा त्यो हो जसले मानिसमा जीवनका व्यावहारिक जटिलताहरूलाई शालिनतापूर्वक हल गर्ने र जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि आशाको सञ्चार गराउन सक्ने क्षमता विकास गरोस्।

साँचो शिक्षित व्यक्तिको कसी र पद्धति
तसर्थ, अब हामीले ‘शिक्षित’ र ‘विद्वान’ मान्छेको परिभाषालाई बदल्नुपर्ने बेला आएको छ। केवल विश्वविद्यालयको डिग्री वा अंग्रेजी भाषाको फरर प्रवाहलाई हेरेर कसैलाई पनि बौद्धिक मान्न सकिँदैन। साँचो शिक्षित व्यक्ति पहिचान गर्ने मुख्य कसीहरू निम्न हुनुपर्छ:

१. तार्किकता र तथ्यपरकता: भावना वा आक्रोशमा बगेर होइन, प्रमाण, तथ्य र वैज्ञानिक तर्कका आधारमा आफ्ना विचारहरू राख्ने पद्धति।

२. समाधानमुखी सोच: समस्याको पहिचान गरेपछि त्यसलाई हल गर्ने स्पष्ट, व्यावहारिक र दूरगामी योजना वा विकल्पहरू प्रस्तुत गर्ने क्षमता।

३. शालिनता र नम्रता: आफ्नो ज्ञानको घमण्ड नगरी अरूको अस्तित्व र विचारलाई सम्मान गर्ने, बिस्तारै र शिष्ट भाषामा आफ्ना विमतिहरू दर्ता गराउने शैली।

४. संवैधानिक र संस्थागत प्रक्रियामा विश्वास: सडकको उत्तेजना वा अराजकताभन्दा पनि निश्चित पद्धति, कानुन र संस्थागत सुधारमार्फत परिवर्तन खोज्ने दृष्टिकोण।

निष्कर्ष
नेपालको वर्तमान संकट केवल राजनीतिक वा आर्थिक मात्र होइन, यो एक गम्भीर ‘बौद्धिक संकट’ पनि हो। देशलाई आज आक्रोश पोख्ने, चिच्याउने र अरूलाई मात्र दोषी देखाएर आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिने ‘विद्वानहरू’ को आवश्यकता छैन। देशलाई त बाँके, नेपालगञ्जदेखि मेची-महाकालीसम्मका हरेक कुनाका शैक्षिक संस्थाहरूबाट उत्पादित हुने यस्ता नागरिकहरूको खाँचो छ, जसले शान्त दिमागले समस्याको चुरो बुझून्, समाजलाई आशाको किरण देखाऊन् र विनम्रतापूर्वक समाधानको बाटोमा डोर्‍याऊन्।

जसको बोलीमा नम्रता छैन, जसको प्रस्तुतिमा अरूप्रति सम्मान छैन र जसको विचारमा समस्याको समाधान छैन—त्यस्ता व्यक्ति जतिसुकै ठूला डिग्रीधारी भए पनि उनीहरूलाई साँचो अर्थमा शिक्षित मान्न सकिँदैन। अबको पुस्ताले यो प्रवृत्ति र शैलीलाई चिन्नुपर्छ र समाजमा ‘चर्को स्वर’ लाई होइन, ‘गहन र समाधानमुखी तर्क’ लाई सम्मान गर्ने पद्धतिको विकास गर्नुपर्छ।

– होमराज खड्का
(प्रधानाध्यापक, श्री ज्ञानसागर माध्यमिक विद्यालय, नेपालगञ्ज, बाँके)