नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासलाई नजिकबाट नियाल्ने हो भने केही यस्ता पात्रहरू भेटिन्छन् जसको व्यक्तिगत राजनीतिक यात्रा नै देशको परिवर्तनको इतिहाससँग गाँसिएको देखिन्छ। शेरबहादुर देउवा त्यस्तै एक नेता हुन्। पञ्चायती व्यवस्थाको कठोर राजनीतिक वातावरणदेखि आजको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा उनी निरन्तर रूपमा नेपाली राजनीतिका केन्द्रमा रहेका छन्।
डडेल्धुराको साधारण ग्रामीण परिवेशमा जन्मिएका देउवाको राजनीतिक यात्रा कुनै सहज बाटोबाट अघि बढेको थिएन। विद्यार्थी जीवनमै लोकतान्त्रिक विचारधाराप्रति आकर्षित भएका उनी नेपाल विद्यार्थी संघमार्फत सक्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरे। त्यो समय नेपालमा राजनीतिक स्वतन्त्रता सीमित थियो र दलगत गतिविधि प्रतिबन्धित थिए। लोकतन्त्रको पक्षमा बोल्नु नै जोखिमपूर्ण मानिन्थ्यो। तर देउवाले आफ्नो राजनीतिक अडान छोडेनन्। जेल जीवन भोग्नुपरे पनि उनी बहुदलीय व्यवस्थाको पक्षमा दृढ रहे।
२०४६ सालको जनआन्दोलनले नेपालको राजनीतिक दिशा परिवर्तन गर्यो। बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापित भएपछि लोकतान्त्रिक आन्दोलनका क्रममा सक्रिय रहेका नेताहरू राष्ट्रिय राजनीतिमा स्थापित भए। देउवा पनि त्यही पुस्ताका प्रभावशाली नेतामध्ये एक बने।
१९९५ मा पहिलो पटक प्रधानमन्त्री बनेका देउवाले त्यसपछि विभिन्न समयमा गरी पाँच पटक सरकारको नेतृत्व गरे। नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा धेरै पटक प्रधानमन्त्री बन्ने नेतामध्ये उनी एक हुन्। तर उनको राजनीतिक यात्रा केवल सत्ताको आरोह–अवरोहको कथा मात्र होइन; यो अस्थिरता, द्वन्द्व, सहमति र परिवर्तनका अनेक अध्यायहरूको कथा पनि हो।
उनले नेतृत्व गरेको समय नेपाल माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वको चपेटामा थियो। देश सुरक्षा संकट, राजनीतिक अनिश्चितता र शान्तिको खोजीबीच संघर्ष गरिरहेको थियो। त्यतिबेला सरकारले गरेका केही निर्णय विवादित बने। संसद् विघटन, संकटकाल र शासन सञ्चालनका विषयमा उनको आलोचना पनि भयो। तर समर्थकहरूको तर्क फरक छ। उनीहरूका अनुसार अत्यन्त जटिल परिस्थितिमा नेतृत्व गर्ने क्रममा देउवाले कठिन र अलोकप्रिय निर्णय लिनुपरेको थियो।
२०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि नेपाल नयाँ राजनीतिक युगमा प्रवेश गर्यो। राजतन्त्रको अन्त्य, गणतन्त्रको स्थापना, शान्ति प्रक्रिया, संविधानसभा र नयाँ संविधान निर्माणजस्ता ऐतिहासिक घटनाक्रममा देउवा सक्रिय सहभागी बने। राजनीतिक दलहरूबीच सहमति कायम गर्नुपर्ने संवेदनशील चरणमा उनले संवाद र सहकार्यको राजनीति अघि बढाउने प्रयास गरे।
देउवाको राजनीतिक शैलीबारे चर्चा गर्दा प्रायः एउटा विशेषता उल्लेख गरिन्छ—सहमति खोज्ने प्रवृत्ति। उनी तीव्र टकरावभन्दा संवादलाई प्राथमिकता दिने नेताका रूपमा चिनिन्छन्। विपक्षीसँग संवाद कायम राख्ने, फरक मत सुन्ने र राजनीतिक सहमतिका लागि लचिलोपन देखाउने शैलीले उनलाई नेपाली राजनीतिमा अलग पहिचान दिएको छ।
तर उनको राजनीतिक जीवन आलोचनाबाट मुक्त छैन। आलोचकहरूका अनुसार उनी कहिलेकाहीँ निर्णय लिन ढिला गर्ने नेता हुन्। प्रशासनिक सुधार, सुशासन र विकास निर्माणका क्षेत्रमा अपेक्षित गति दिन नसकेको आरोप पनि उनीमाथि लाग्दै आएको छ। पार्टीभित्र नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्ने विषयमा समेत प्रश्न उठ्ने गरेका छन्।
समर्थकहरू भने लोकतान्त्रिक प्रणालीको संरक्षणमा उनको योगदानलाई विशेष महत्व दिन्छन्। उनीहरूको दृष्टिमा देउवा संविधान, निर्वाचन र लोकतान्त्रिक प्रक्रियाप्रति प्रतिबद्ध नेता हुन्, जसले राजनीतिक संकटका समयमा समेत सहमति र संवैधानिक बाटोलाई प्राथमिकता दिएका छन्।
आज नेपालको राजनीति नयाँ पुस्ताको अपेक्षासँग सामना गरिरहेको छ। जेन–जेड पुस्ता पारदर्शिता, रोजगारी, प्रविधिमैत्री शासन, उत्तरदायित्व र परिणाममुखी नेतृत्व खोजिरहेको छ। यही कारण पुराना नेताहरूको मूल्याङ्कन पनि नयाँ दृष्टिकोणबाट हुन थालेको छ। देउवा पनि त्यसबाट अलग छैनन्।
यद्यपि एउटा कुरा निर्विवाद देखिन्छ—नेपालले विगत पाँच दशकमा भोगेका लगभग सबै प्रमुख राजनीतिक परिवर्तनका साक्षी र सहभागीमध्ये शेरबहादुर देउवा एक हुन्। पञ्चायतविरुद्धको संघर्ष, बहुदलीय व्यवस्थाको पुनःस्थापना, सशस्त्र द्वन्द्व, शान्ति प्रक्रिया, गणतन्त्र स्थापना, संविधान निर्माण र संघीय लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको अभ्याससम्म उनको राजनीतिक यात्रा फैलिएको छ।
यस अर्थमा शेरबहादुर देउवाको कथा केवल एक नेताको जीवनी होइन। यो नेपालले राजतन्त्रबाट लोकतन्त्र र लोकतन्त्रबाट गणतन्त्रसम्म गरेको लामो राजनीतिक यात्राको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय पनि हो। उनका योगदान, कमजोरी, उपलब्धि र विवादबारे मतभेद रहन सक्छन्, तर नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासमा उनको भूमिका सधैं बहस र अध्ययनको विषय बनिरहनेछ।
यो संस्करण अधिक पत्रकारितामूलक, विश्लेषणात्मक र स्वाभाविक मानवीय शैलीमा छ, जसले AI-generated जस्तो दोहोरिने संरचना कम गर्छ र पढ्न अझ प्राकृतिक बनाउँछ।
भीम बहादुर खड्का
त्रिभुवन विश्वविद्यालय
किर्तिपुर, काठमाडौँ
