आजको समाजमा “प्रतिशोध” केवल व्यक्तिगत भावनासँग सीमित छैन, यो सामाजिक, राजनीतिक र मनोवैज्ञानिक स्तरमा समेत गहिरो रूपमा फैलिएको देखिन्छ। जब कुनै व्यक्ति वा समूहले आफू अन्याय, विभेद वा अपमानको शिकार भएको महसुस गर्छ, त्यहाँबाट प्रतिशोधको भावना जन्मिन्छ। यो भावना स्वाभाविक भए पनि यसको प्रयोग र परिणामले समाजलाई सकारात्मक वा नकारात्मक दुवै दिशामा लैजान सक्छ।
समसामयिक विश्वमा हेर्ने हो भने प्रतिशोधको भावना विभिन्न रूपमा प्रकट भइरहेको छ। सामाजिक सञ्जालको प्रयोग बढेसँगै “डिजिटल प्रतिशोध” (online revenge) बढ्दो छ, जहाँ मानिसहरूले व्यक्तिगत विवादलाई सार्वजनिक बनाउँदै एकअर्काको प्रतिष्ठामा चोट पुर्याउने प्रयास गर्छन्। यसले समाजमा द्वेष, घृणा र विभाजन बढाउने काम गरिरहेको छ।
राजनीतिक क्षेत्रमा पनि प्रतिशोधको प्रवृत्ति स्पष्ट देखिन्छ। सत्ता परिवर्तनसँगै अघिल्लो सरकारका निर्णयहरूलाई बदला लिनका लागि खारेज गर्ने, विरोधी नेताहरूलाई लक्षित गरी कारबाही गर्ने जस्ता गतिविधि सामान्य बन्दै गएका छन्। यसले लोकतान्त्रिक मूल्य र प्रणालीलाई कमजोर बनाउने खतरा बढाउँछ। प्रतिशोधको राजनीतिले विकासभन्दा पनि द्वन्द्वलाई प्राथमिकता दिन थाल्छ।
व्यक्तिगत जीवनमा पनि प्रतिशोधले धेरै नकारात्मक असर पार्छ। जब मानिसले बदला लिन खोज्छ, उसले आफ्नै मानसिक शान्ति गुमाउँछ। रिस, घृणा र तनावले उसको जीवनलाई असन्तुलित बनाउँछ। मनोवैज्ञानिक रूपमा हेर्दा प्रतिशोधले क्षणिक सन्तुष्टि दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा यसले पछुतो र सम्बन्ध विघटन निम्त्याउँछ।
तर प्रतिशोधलाई सधैं नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। कहिलेकाहीँ अन्यायविरुद्धको प्रतिक्रिया स्वरूप यसले न्यायको मागलाई बलियो बनाउने काम पनि गर्छ। यदि प्रतिशोधको भावनालाई सकारात्मक दिशामा रूपान्तरण गरियो भने, यसले परिवर्तन र सुधारको प्रेरणा दिन सक्छ। उदाहरणका लागि, अन्यायको विरोधमा आवाज उठाउनु, कानुनी बाटो अपनाउनु वा सामाजिक सचेतना फैलाउनु सकारात्मक प्रतिक्रिया हुन्, जुन प्रतिशोधको स्वस्थ रूप मान्न सकिन्छ।
अन्ततः, प्रतिशोध एउटा शक्तिशाली भावना हो, जसलाई नियन्त्रण र सही दिशामा प्रयोग गर्न आवश्यक छ। समाजले प्रतिशोधभन्दा क्षमा, सहिष्णुता र संवादलाई प्राथमिकता दिन सकेमा मात्र दीगो शान्ति र विकास सम्भव हुन्छ। आजको सन्दर्भमा हामीले “बदला होइन, समाधान” भन्ने सोचलाई आत्मसात गर्न जरुरी छ।
✍️पशुपति जोशि(पुजा)
भिमदत नगरपालिका कञ्चनपुर
