बीपीको राष्ट्रिय एकता र मेलमिलापको नीति र वर्तमान नेपाली राजनीति

Image
Nisarga Hospital

विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला नेपाली राजनीतिक इतिहासका एक असाधारण व्यक्तित्व मात्र होइनन्, उनी विचार, नैतिकता र राष्ट्रप्रतिको दीर्घकालीन दृष्टिकोणका प्रतीक पनि हुन्। बीपीले कल्पना गरेको राजनीति सत्ताको खेलमा सीमित थिएन। त्यो राजनीति मानव गरिमा, लोकतन्त्र, सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय एकताको सुदृढ आधारमा उभिएको थियो। उनले जीवनभर संघर्ष गरेर स्थापित गर्न खोजेको मूल मान्यता भनेकै “राष्ट्रिय एकता र मेलमिलाप” हो, जुन आजको राजनीतिक परिदृश्यमा झन् बढी सान्दर्भिक देखिन्छ। विडम्बना के छ भने, जसले बीपीलाई आफ्नो आदर्श मानेर राजनीति गर्ने दाबी गर्छन्, उनीहरूकै व्यवहार र निर्णयले बीपीको विचारलाई सबैभन्दा बढी चोट पुर्‍याएको देखिन्छ।

CP Hospital Dhangadhi

बीपीले राष्ट्रिय एकता र मेलमिलापको नीति किन अगाडि सारे भन्ने प्रश्न आज गहिरिएर बुझ्न आवश्यक छ। यो नीति कुनै कमजोरी वा सम्झौताको परिणाम थिएन, बरु नेपालको भू–राजनीतिक अवस्था, सामाजिक विविधता, वर्गीय संरचना र ऐतिहासिक विभाजनलाई गहिरो रूपमा बुझेको दूरदर्शी चिन्तनको उपज थियो। उनले स्पष्ट रूपमा बुझेका थिए कि निरन्तर प्रतिशोध, बहिष्कार र टकरावको राजनीतिले देशलाई अगाडि बढाउन सक्दैन। सत्ता परिवर्तन सम्भव होला, तर राष्ट्र निर्माण सम्भव हुँदैन। त्यसैले उनले वैचारिक दृढतासँगै संवाद, सहकार्य र समावेशी राजनीतिक संस्कृतिलाई जोड दिए।

बीपीको दृष्टिमा मेलमिलाप भनेको अपराध वा अन्यायलाई वैधता दिनु थिएन। त्यो भनेको राष्ट्रिय हितका ठूला मुद्दामा साझा समझदारी बनाउनु, लोकतन्त्रको आधारलाई कमजोर नपार्नु र व्यक्तिगत वा दलगत अहंकारभन्दा माथि उठेर देशको भविष्य सोच्नु थियो। उनले राजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई शत्रुतामा रूपान्तरण हुन नदिने चेतावनी बारम्बार दिएका थिए। तर आजको नेपाली राजनीति हेर्दा प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, बदला, विभाजन र ध्रुवीकरण नै मूल प्रवृत्ति बनेको देखिन्छ।

वर्तमान अवस्थामा राजनीतिक दलहरूभित्र देखिएको विखण्डन, गुटबन्दी र भागबन्डाको राजनीतिले बीपीको चेतावनीलाई झनै सान्दर्भिक बनाएको छ। दलहरू जनताको प्रतिनिधि बन्नुभन्दा पनि सीमित समूहको स्वार्थको संरक्षक बनेका छन्। नेतृत्व चयन, उम्मेदवार छनोट, नीति निर्माण र सत्ता साझेदारी सबै प्रक्रियामा योग्यता, इमानदारिता र नैतिकताभन्दा गुटीय समीकरण हाबी भएको छ। यस्तो अवस्थामा राजनीति सेवाको माध्यम होइन, लाभको साधन बनेको अनुभूति आम नागरिकमा गहिरिँदै गएको छ।

नेपाली कांग्रेसको सन्दर्भमा यो विषय झनै गम्भीर छ। बीपी कोइरालाले स्थापना गरेको र नेतृत्व दिएको पार्टीले इतिहासमा लोकतन्त्रका लागि ठूलो योगदान दिएको सत्य हो। तर वर्तमान व्यवहारले त्यो गौरवशाली इतिहाससँग मेल खाँदैन। सिद्धान्तभन्दा बाहिर गएर पटक–पटक गरिएका अपवित्र गठबन्धन, सत्ता जोगाउन जे पनि गर्न तयार हुने प्रवृत्ति र पार्टीभित्रै संस्थागत लोकतन्त्र कमजोर हुँदै जानुले कांग्रेसलाई नै आफ्नो पहिचानप्रति अन्योलमा पारेको छ। बीपीले कल्पना गरेको कांग्रेस मूल्य, विचार र जनविश्वासको पार्टी थियो, तर आज त्यो शक्ति सन्तुलन र सत्ता गणनामा अल्झिएको देखिन्छ।

अपवित्र गठबन्धनको राजनीति केवल कांग्रेसको समस्या मात्र होइन, तर कांग्रेसले यसलाई स्वाभाविक अभ्यासजस्तो स्वीकार गर्नु बीपीको नीतिको चरम उल्लङ्घन हो। मेलमिलाप र सिद्धान्तविहीन सम्झौताबीच ठूलो फरक छ। मेलमिलाप दीर्घकालीन राष्ट्रिय सहमतिमा आधारित हुन्छ, जबकि अपवित्र गठबन्धन तात्कालिक सत्तालाभमा केन्द्रित हुन्छ। जब दलहरू साझा मूल्य र स्पष्ट नीति बिना सत्ता बाँडफाँड गर्छन्, तब राज्य सञ्चालन दिशाहीन बन्छ। नीति निरन्तरता हराउँछ, प्रशासन अस्थिर हुन्छ र विकास प्रक्रियामा अवरोध सिर्जना हुन्छ।

यही दिशाहीनताले देशलाई आजको विक्राल अवस्थासम्म पुर्‍याएको छ। राजनीतिक अस्थिरता, बारम्बार सरकार परिवर्तन, नीति निर्माणमा असंगति र भ्रष्टाचारको संस्थागतकरणले राज्य क्षमतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सुशासन जस्ता आधारभूत क्षेत्रमा पनि जनताले ठोस सुधार महसुस गर्न सकेका छैनन्। जब राजनीतिक नेतृत्व नै आपसी खिचातानीमा व्यस्त हुन्छ, तब जनजीवनका वास्तविक समस्या प्राथमिकतामा पर्दैनन्।

यसको प्रत्यक्ष असर जनमानसमा देखिएको छ। राजनीतिप्रति वितृष्णा बढ्दै गएको छ। चुनाव आउँदा मतदाताको उत्साह घट्नु, युवाहरू राजनीतिबाट टाढिनु र “सबै दल उस्तै हुन्” भन्ने धारणा बलियो बन्नु गम्भीर संकेत हुन्। लोकतन्त्र जनविश्वासमा टिक्छ, तर जब त्यो विश्वास कमजोर हुँदै जान्छ, लोकतान्त्रिक प्रणाली नै संकटमा पर्छ। बीपीले यही खतरा देखेरै राजनीतिक नैतिकता र विश्वासको राजनीतिमा जोड दिएका थिए।

विशेषगरी जेन्जी पुस्तामा देखिएको असन्तोष र आन्दोलनको स्वरूपले यो संकट झन् स्पष्ट बनाएको छ। यो पुस्ता परम्परागत दलगत पहिचानभन्दा बाहिर सोच्न थालेको छ। उनीहरू भाषण र नाराभन्दा परिणाम खोज्छन्। पारदर्शिता, जवाफदेहिता र अवसरको समान पहुँच उनीहरूको मूल माग हो। जब स्थापित दलहरूले यी अपेक्षालाई सम्बोधन गर्न सक्दैनन्, तब वैकल्पिक राजनीतिक आन्दोलन, स्वतन्त्र उम्मेदवारी र अनौपचारिक राजनीतिक दबाबको बाटो खुल्छ। यो परिवर्तनलाई केवल चुनौतीका रूपमा होइन, चेतावनीका रूपमा लिनु जरुरी छ।

राज्यले यस प्रक्रियामा ठूलो क्षति भोगिरहेको छ। राजनीतिक अस्थिरताका कारण आर्थिक नीतिहरू कार्यान्वयन हुन सकेका छैनन्। लगानीको वातावरण कमजोर बनेको छ। युवा जनशक्ति विदेश पलायन हुँदै गएको छ। सामाजिक निराशा बढ्दै जाँदा अपराध, अविश्वास र सामाजिक विघटनको खतरा पनि बढ्छ। यी सबै समस्याको जडमा राष्ट्रिय एकता र मेलमिलापको सन्तुलित नीति अवलम्बन गर्न नसक्नु मुख्य कारणका रूपमा देखिन्छ।

बीपीको मेलमिलाप नीति भनेको सबैलाई खुशी बनाउने राजनीति थिएन। त्यो त कडा निर्णय, नैतिक साहस र दीर्घकालीन सोच माग्ने नीति थियो। उनले विरोधीलाई पनि राष्ट्रको हिस्साका रूपमा हेर्न सिकाए। आजको राजनीतिमा भने विरोधीलाई समाप्त गर्नुपर्ने शत्रुका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। सामाजिक सञ्जालदेखि संसदसम्म घृणा, आरोप र कटाक्षको भाषा हाबी छ। यसले राजनीतिक संस्कृतिलाई विषाक्त बनाएको छ।

यदि राजनीतिक दलहरू साँच्चै असफल हुँदै गएको अवस्थाबाट बाहिर निस्कन चाहन्छन् भने, बीपीको विचारमा फर्कनु अनिवार्य छ। फर्कनु भनेको भाषणमा उनको नाम लिनु होइन, व्यवहारमा उनको नीति लागू गर्नु हो। पार्टीभित्र आन्तरिक लोकतन्त्र सुदृढ गर्नु, निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता ल्याउनु र योग्य, इमानदार नेतृत्वलाई अगाडि बढाउनु पहिलो सर्त हो। गुटीय स्वार्थका आधारमा होइन, नीति र दृष्टिकोणका आधारमा सहकार्य गर्ने संस्कार विकास गर्नु आवश्यक छ।

नेपाली कांग्रेसका लागि यो आत्ममूल्यांकनको निर्णायक समय हो। यदि पार्टीले बीपीको नाम प्रयोग गरेर सिद्धान्तविपरीत राजनीति गरिरह्यो भने, इतिहासले कठोर मूल्यांकन गर्नेछ। कांग्रेसले पुनः आफूलाई लोकतान्त्रिक मूल्य, सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय एकताको विश्वसनीय प्रतिनिधि बनाउने हो भने, अपवित्र गठबन्धनको राजनीतिबाट स्पष्ट दूरी बनाउनु पर्छ। सत्ता भन्दा विश्वास ठूलो हुन्छ भन्ने कुरा व्यवहारबाट प्रमाणित गर्नुपर्छ।

अन्य राजनीतिक दलहरूका लागि पनि यो सन्देश समान रूपमा लागू हुन्छ। राष्ट्र निर्माण सामूहिक जिम्मेवारी हो। कुनै एक दल कमजोर हुँदा मात्र होइन, सम्पूर्ण प्रणाली नै दिशाहीन हुँदा लोकतन्त्र संकटमा पर्छ। त्यसैले राष्ट्रिय मुद्दामा न्यूनतम साझा समझदारी, संवैधानिक मूल्यप्रतिको प्रतिबद्धता र जनहितलाई केन्द्रमा राख्ने राजनीति अपरिहार्य छ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, बीपी कोइरालाको राष्ट्रिय एकता र मेलमिलापको नीति आजको नेपालका लागि विकल्प होइन, आवश्यकता हो। विभाजन, गुटबन्दी र स्वार्थको राजनीतिले देशलाई थकित बनाइसकेको छ। जनताले नयाँ अनुहार मात्र होइन, नयाँ संस्कार खोजिरहेका छन्। त्यो संस्कार बीपीले दशकौं अघि नै प्रस्ताव गरिसकेका थिए। प्रश्न अब यही हो, के हामी त्यो बाटोमा हिँड्न तयार छौं, कि इतिहासबाट पाठ नलिई उही गल्ती दोहोर्याइरहनेछौं? यदि बीपीको विचारलाई व्यवहारमा उतार्न सकियो भने मात्र नेपाली राजनीति पुनः जनविश्वासको आधारमा उभिन सक्छ, र राष्ट्रले स्थिरता, न्याय र समृद्धिको बाटो समात्न सक्छ।

✍️ लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन्।