आज म यहाँ नेपालको चुनावी प्रणालीको एक महत्वपूर्ण पक्ष ( मौन अवधि) को विषयमा आफ्ना विचार राख्न चाहन्छु। लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति भनेको जनताको मत हो। त्यो मत स्वतन्त्र, निष्पक्ष र विवेकपूर्ण हुनुपर्छ। यही सुनिश्चित गर्नका लागि नेपालमा मतदान हुनुभन्दा ४८ घण्टा अगाडिदेखि मौन अवधि लागू गरिन्छ। यस अवधिमा राजनीतिक दल, उम्मेदवार र तिनका समर्थकहरूले कुनै पनि प्रकारको प्रचार–प्रसार गर्न पाउँदैनन्। सभा, जुलुस, नाराबाजी, सामाजिक सञ्जालमार्फत भोट माग्ने कार्य—सबै रोक लगाइन्छ।
यो व्यवस्था कुनै मनपरी निर्णय होइन। यो निर्वाचन आयोग को निर्देशन तथा प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन ऐन २०७४ लगायतका कानुनी प्रावधानमा आधारित छ। कानुनले स्पष्ट रूपमा मतदान अघि ४८ घण्टा प्रचार बन्द गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ। यसको मूल उद्देश्य के हो भने मतदातालाई शान्त वातावरण प्रदान गर्नु, ताकि उनीहरूले कसैको दबाब, प्रभाव, लोभ वा त्रास बिना आफ्नो निर्णय लिन सकून्।
हामी सबैलाई थाहा छ कि लोकतान्त्रिक प्रणालीमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता अत्यन्त महत्वपूर्ण अधिकार हो। हाम्रो नेपालको संविधान २०७२ ले नागरिकलाई विचार र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अधिकार दिएको छ। तर त्यो स्वतन्त्रता पूर्ण रूपमा असीमित छैन। संविधानले नै सार्वजनिक हित, शान्ति, नैतिकता र निष्पक्ष निर्वाचन सुनिश्चित गर्न आवश्यक कानुनी सीमितता तोक्न सकिने व्यवस्था गरेको छ। मौन अवधि त्यही संवैधानिक सीमाभित्रको व्यवस्था हो।
चुनावको समयमा प्रचार–प्रसार तीव्र हुन्छ। दलहरूबीच आरोप–प्रत्यारोप चल्छ। भावनात्मक भाषण, ठूलो आर्थिक खर्च, र कहिलेकाहीँ भ्रामक सूचनासमेत प्रयोग गरिन्छ। यस्तो अवस्थामा अन्तिम ४८ घण्टा शान्त राख्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। यदि अन्तिम समयमा कसैले गलत सूचना फैलायो भने त्यसको प्रतिवाद गर्ने समय हुँदैन। त्यसैले मौन अवधि गलत प्रचार रोक्ने सुरक्षात्मक उपाय पनि हो।
आजको डिजिटल युगमा मौन अवधि अझ चुनौतीपूर्ण बनेको छ। सामाजिक सञ्जालले सूचना छिटो फैलाउने काम गर्छ। त्यसैले नागरिक स्वयं पनि सचेत हुनुपर्छ। केवल कानुनले मात्र होइन, हाम्रो नैतिक जिम्मेवारीले पनि मौन अवधिको सम्मान गर्नुपर्छ।
मौन अवधि केवल प्रतिबन्ध होइन, यो लोकतन्त्रप्रतिको सम्मान हो। यो मतदाताको मानसिक स्वतन्त्रताको रक्षा गर्ने व्यवस्था हो। जब मतदाता शान्त वातावरणमा आफ्नो विवेक प्रयोग गरेर मत दिन्छ, तब मात्र लोकतन्त्र सुदृढ बन्छ। निष्पक्ष निर्वाचनले नै राजनीतिक स्थायित्व र सुशासनको आधार तयार गर्छ।
अन्त्यमा, म यत्ति भन्न चाहन्छु कि मौन अवधि हाम्रो लोकतान्त्रिक संस्कारको एक महत्वपूर्ण अंग हो। यसको पालना गर्नु सबै राजनीतिक दल, उम्मेदवार र नागरिकको कर्तव्य हो। स्वतन्त्र, निष्पक्ष र विश्वसनीय चुनाव नै समृद्ध राष्ट्र निर्माणको आधार हो।
धन्यवाद।
भिम बहादुर खड्का
नेपाली काँग्रेस
नेपाल विद्यार्थी संघ
