नेपालको राजनीतिक इतिहास अनेक उतारचढाव, आन्दोलन, परिवर्तन र आशाहरूले भरिएको छ। समय–समयमा नेपाली जनताले परिवर्तनको आकांक्षासहित नयाँ नेतृत्व र नयाँ विचारलाई अवसर दिएका छन्। यही परिवर्तनशील यात्राको पछिल्लो चरणमा देशले एउटा अभूतपूर्व राजनीतिक परिदृश्य देखेको छ, जसमा जनमतले स्पष्ट सन्देश दिएको छ कि अब पुराना ढर्राहरूबाट माथि उठेर नयाँ सोच, नयाँ नेतृत्व र नयाँ शासनशैलीतर्फ अघि बढ्नुपर्छ। लामो समयसम्मको राजनीतिक अस्थिरता, सरकार परिवर्तन, भ्रष्टाचारका आरोप, सुशासनको अभाव र आर्थिक अवसरहरूको सीमितताले आजित भएका नागरिकहरूले अन्ततः आफ्नो मतमार्फत एउटा निर्णायक संकेत दिएका छन्। यो संकेत केवल चुनावी परिणामको रूपमै सीमित छैन; यो देशको भविष्यलाई नयाँ दिशामा लैजाने सामूहिक चाहनाको अभिव्यक्ति पनि हो। यही पृष्ठभूमिमा युवा नेतृत्व, जनआकांक्षा र समृद्धिको सपना एकै ठाउँमा जोडिँदै एउटा नयाँ राजनीतिक अध्यायको कल्पना गरिएको छ, जसको केन्द्रमा बालेन शाहको नेतृत्वलाई देख्ने जनविश्वास विस्तार हुँदै गएको छ।
नेपालमा जनमतको शक्ति समय–समयमा निर्णायक बनेको छ। जनआन्दोलनहरूदेखि संविधान निर्माणसम्मका यात्राहरूले देखाइसकेका छन् कि जब नागरिकहरू परिवर्तनको पक्षमा उभिन्छन्, तब राजनीतिक संरचना मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजको सोच नै बदलिन्छ। पछिल्लो राजनीतिक वातावरणले पनि यही संकेत दिएको छ कि जनताले अब केवल सत्ता परिवर्तन मात्र होइन, शासनशैली परिवर्तनको अपेक्षा गरेका छन्। उनीहरू पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र परिणाममुखी शासन चाहन्छन्। यस सन्दर्भमा युवाहरूको सक्रियता र उनीहरूको राजनीतिक चेतना अत्यन्त महत्वपूर्ण बनेको छ। आजको नेपाली समाजमा ३० वर्षभन्दा कम उमेरको जनसंख्या ठूलो हिस्सा ओगटेर बसेको छ, जसले देशको भविष्यको दिशा निर्धारण गर्न सक्ने क्षमता राख्छ। यही युवा शक्ति जब कुनै नेतृत्वप्रति विश्वास प्रकट गर्छ, तब त्यो विश्वास केवल राजनीतिक समर्थन मात्र नभई सामाजिक परिवर्तनको संकेत पनि हुन्छ।
नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिदृश्यलाई बुझ्नका लागि युवाहरूको मनोविज्ञान र उनीहरूको आकांक्षालाई बुझ्न आवश्यक हुन्छ। धेरै वर्षसम्म देशको राजनीतिक नेतृत्व मुख्यतः पुरानो पुस्ताले सम्हालेको थियो, जसको अनुभव र योगदानलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर समयसँगै नयाँ पुस्ताले फरक प्रकारको शासन, फरक सोच र फरक कार्यशैलीको अपेक्षा गर्न थालेको छ। उनीहरू पारदर्शिता, दक्षता, डिजिटल शासन, छिटो निर्णय र परिणाममुखी नीतिहरू चाहन्छन्। यही कारणले युवा नेतृत्वप्रति आकर्षण बढेको देखिन्छ। बालेन शाह जस्ता व्यक्तित्वहरूलाई धेरै युवाहरूले परिवर्तनको प्रतीकका रूपमा हेर्न थालेका छन्, जसले परम्परागत राजनीतिक शैलीभन्दा फरक ढंगले काम गर्ने अपेक्षा जगाएका छन्।
यस परिवर्तनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको नागरिकहरूको लामो समयदेखिको निराशा हो। भ्रष्टाचार, राजनीतिक भागबण्डा, प्रशासनिक ढिलासुस्ती र अवसरहरूको असमान वितरणका कारण धेरै नेपालीहरू निराश बनेका थिए। देशभित्र पर्याप्त अवसर नपाएर लाखौं युवाहरू विदेश जान बाध्य भएका छन्। परिवार टुटेका छन्, गाउँहरू खाली भएका छन्, र आर्थिक रूपमा देश रेमिटेन्समा निर्भर भएको छ। यस्तो अवस्थामा यदि कुनै नेतृत्वले देशभित्रै अवसर सिर्जना गर्ने, उद्योग–व्यवसाय विस्तार गर्ने र रोजगारी बढाउने आशा जगाउँछ भने त्यसले स्वाभाविक रूपमा ठूलो समर्थन पाउँछ। यही आशाले धेरै नागरिकहरूलाई नयाँ राजनीतिक सम्भावनातर्फ आकर्षित गरेको देखिन्छ।
राजनीतिक परिवर्तनको अर्को आयाम भनेको सामाजिक र क्षेत्रीय समावेशिता हो। नेपाल विविध भाषा, संस्कृति र पहिचानहरूले बनेको देश हो। मधेश, पहाड, हिमाल र विभिन्न समुदायका आकांक्षाहरूलाई समान रूपमा सम्बोधन गर्न सक्नु कुनै पनि सरकारका लागि ठूलो चुनौती हुन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा मधेश लगायतका क्षेत्रहरूमा अधिकार, पहिचान र अवसरको विषयमा गम्भीर बहसहरू भएका छन्। यदि कुनै नेतृत्वले यी क्षेत्रहरूको भावना बुझेर संवाद र सम्मानको माध्यमबाट विश्वास निर्माण गर्न सक्छ भने त्यो नेतृत्व राष्ट्रिय स्तरमा अझ मजबुत बन्न सक्छ। यही कारणले मधेश लगायत विभिन्न क्षेत्रका युवाहरूले पनि नयाँ राजनीतिक सम्भावनालाई सकारात्मक रूपमा हेर्न थालेको संकेत देखिएको छ।
राजनीतिक परिवर्तनसँगै सुशासनको प्रश्न पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। सुशासन बिना विकास सम्भव हुँदैन। यदि सरकारी प्रणाली पारदर्शी, उत्तरदायी र प्रभावकारी भयो भने विकासका कार्यक्रमहरू सफलतापूर्वक कार्यान्वयन हुन सक्छन्। तर यदि भ्रष्टाचार र अनियमितता जारी रहे भने कुनै पनि राम्रो नीति सफल हुन सक्दैन। त्यसैले भ्रष्टाचार नियन्त्रण, प्रशासनिक सुधार र डिजिटल शासन प्रणालीको विकासलाई धेरैले नयाँ राजनीतिक अभियानको केन्द्रमा राख्नुपर्ने आवश्यकता देखाएका छन्। सरकारी सेवा ‘लाइनबाट अनलाइन’ मा लैजाने, पारदर्शिता बढाउने र नागरिकलाई छिटो सेवा उपलब्ध गराउने योजनाहरू यसै सन्दर्भमा महत्वपूर्ण मानिन्छन्।
आर्थिक विकासको प्रश्न पनि नेपालको भविष्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। नेपालको अर्थतन्त्र धेरै वर्षदेखि सीमित उत्पादन, आयातमा निर्भरता र कमजोर औद्योगिक आधारका कारण चुनौतीपूर्ण अवस्थामा रहेको छ। यदि देशले दीर्घकालीन समृद्धि हासिल गर्न चाहन्छ भने उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र निर्माण गर्नुपर्ने हुन्छ। कृषि आधुनिकीकरण, पर्यटन प्रवर्द्धन, सूचना प्रविधि उद्योगको विस्तार, ऊर्जा उत्पादन र पूर्वाधार विकास जस्ता क्षेत्रहरू आर्थिक रूपान्तरणका आधार बन्न सक्छन्। विशेष गरी जलविद्युत् उत्पादन, सडक सञ्जाल विस्तार, र डिजिटल अर्थतन्त्रको विकासले देशलाई नयाँ आर्थिक उचाइमा पुर्याउन सक्छ भन्ने विश्वास गरिएको छ।
रोजगारी सिर्जना पनि नेपालको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आवश्यकता हो। लाखौं युवा विदेशमा श्रम गर्न बाध्य हुनु कुनै पनि देशका लागि चिन्ताजनक अवस्था हो। यदि देशभित्र उद्योग, व्यवसाय र नवप्रवर्तनका अवसरहरू विस्तार गर्न सकियो भने युवाहरू आफ्नै देशमा बसेर योगदान दिन सक्छन्। सूचना प्रविधि, पर्यटन, कृषि, साना तथा मझौला उद्योग र सेवा क्षेत्रमा लाखौं रोजगारी सिर्जना गर्ने सम्भावना रहेको देखिन्छ। यही कारणले आर्थिक नीतिहरूलाई युवामैत्री बनाउनु र उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्नु अत्यन्त आवश्यक मानिन्छ।
सामाजिक सुरक्षा र मानव विकास पनि कुनै पनि आधुनिक राज्यका आधारभूत स्तम्भ हुन्। नागरिकले जन्मदेखि वृद्धावस्थासम्म सुरक्षित र सम्मानजनक जीवन जिउन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु राज्यको दायित्व हो। स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, सामाजिक सुरक्षा र सार्वजनिक सेवाको पहुँच विस्तारले समाजलाई स्थिर र समृद्ध बनाउन मद्दत गर्छ। यदि राज्यले यी क्षेत्रहरूमा सुधार ल्याउन सक्छ भने नागरिकहरूको जीवनस्तरमा प्रत्यक्ष सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ।
राजनीतिक स्थिरता पनि विकासको लागि अपरिहार्य हुन्छ। नेपालमा बारम्बार सरकार परिवर्तन हुने प्रवृत्तिले दीर्घकालीन योजना कार्यान्वयनमा कठिनाइ उत्पन्न गरेको छ। यदि कुनै सरकारले पाँच वर्षसम्म स्थिर रूपमा काम गर्न पायो भने आर्थिक योजना, पूर्वाधार निर्माण र प्रशासनिक सुधारहरू प्रभावकारी रूपमा अघि बढ्न सक्छन्। त्यसैले स्थिर नेतृत्व र दीर्घकालीन नीति निरन्तरता विकासका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ।
यससँगै राजनीतिक संस्कृतिमा पनि परिवर्तन आवश्यक देखिन्छ। चुनावी प्रतिस्पर्धा सकिएपछि प्रतिशोधको राजनीति होइन, सहकार्य र सहिष्णुताको वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। लोकतन्त्रको सुन्दरता नै फरक विचारहरूको सम्मानमा निहित हुन्छ। यदि नयाँ नेतृत्वले आलोचनालाई स्वीकार गर्ने, संवाद गर्ने र सबैलाई साथ लिएर अघि बढ्ने संस्कार विकास गर्न सक्छ भने त्यो लोकतन्त्रका लागि सकारात्मक संकेत हुनेछ।
नेपालको भविष्य निर्माणमा नागरिक समाज, सञ्चार माध्यम र सामाजिक सञ्जालको भूमिका पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। जब राजनीतिक शक्ति अत्यधिक बलियो हुन्छ, तब समाजका अन्य संस्थाहरूले सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गर्छन्। जिम्मेवार पत्रकारिता, सचेत नागरिकता र सक्रिय नागरिक समाजले सरकारलाई उत्तरदायी बनाउन सक्छ। यही कारणले लोकतान्त्रिक समाजमा स्वतन्त्र सञ्चार र नागरिक सहभागिता अपरिहार्य मानिन्छ।
त्यसैले नेपालको राजनीतिक भविष्य कुनै एक व्यक्तिको प्रयासले मात्र तय हुने कुरा होइन। यो सम्पूर्ण समाजको सामूहिक प्रयासबाट निर्माण हुने प्रक्रिया हो। नेतृत्वले दिशा दिन सक्छ, नीति बनाउन सक्छ र प्रेरणा दिन सक्छ, तर त्यसलाई सफल बनाउने शक्ति नागरिकहरूबाटै आउँछ। जब जनता सचेत, जिम्मेवार र सक्रिय हुन्छन्, तब राष्ट्र निर्माणको प्रक्रिया सफल हुन्छ। नेपाल आज एउटा नयाँ मोडमा उभिएको छ, जहाँ आशा, आकांक्षा र सम्भावनाहरू एकै साथ देखिएका छन्। यदि नेतृत्व, नीति र नागरिक चेतनाबीच सही समन्वय स्थापित गर्न सकियो भने नेपालले आफ्नो सम्भावनालाई वास्तविक उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।
यो परिवर्तनको सपना केवल राजनीतिक नारा मात्र नभई सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक पुनर्जागरणको संकेत पनि हुन सक्छ। यदि जनताको विश्वासलाई सम्मान गर्दै सुशासन, विकास र न्यायको मार्गमा दृढतापूर्वक अघि बढ्न सकियो भने नेपालले आगामी वर्षहरूमा उल्लेखनीय परिवर्तन देख्न सक्छ। यही आशा, यही विश्वास र यही सामूहिक आकांक्षा नै नेपालको भविष्यको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।
✍️ लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन्।
