बल्चौरमा मादल बनाउने बादी समुदाय : परम्परागत कला र जीविकोपार्जनको संघर्षबल्चौरका तीर्थ बादीको व्यस्तता अहिले चरममा छ। तीज नजिकिँदै गर्दा नारीहरूले शिव–पार्वतीको पूजा एवं धार्मिक परम्पराअनुसार सौभाग्य र समृद्धिका लागि मादल चाहिने भएकाले तीर्थ पनि घर बाहिर मादल बनाउने तयारीमा छन्। उनी काठ काट्ने औजार लिएर घर बाहिर राखिएको काठको घार मिलाउने, खरी लगाउने, सुकाउने र डोरी कस्ने काममा व्यस्त छन्।
“एउटा मादल साधारणतया चार दिनमा तयार हुन्छ। पहिलो दिन घार तयार पारिन्छ, दोस्रो दिन मादल मिलाइन्छ, तेस्रो दिन खरी लगाइन्छ र अन्तिम दिन सुकाएर ‘फिनिसिङ’ गरिन्छ,” उनले बताए। उनी आफ्नो सानो कच्ची घर र नजिकैको कटेरोमा मादलको गोदाम बनाएका छन्। त्यहाँ बेच्न तयार एक दर्जनभन्दा बढी मादल राखिएको छ भने नयाँ मादल बनाउन काठ पनि संग्रह गरिएको छ।
मादल बनाउने काठको अभाव उनको मुख्य गुनासो हो। रिट्ठा र आँपको काठ प्रयोग गर्दै उनी बाख्रा, राँगाको छाला र खरीढुङ्गाबाट मादल तयार गर्ने गर्दछन्। उनका अनुसार मादल बेचेर वार्षिक छ लाखसम्म आम्दानी हुने गर्छ। “सात जनाको परिवार यसैले पाल्दै आएको छु। मादलको मूल्य रु. ३ हजारदेखि १५ हजारसम्म पर्छ,” उनले बताए।
बल्चौरका कृष्ण बादी पनि दशकभरदेखि मादल बनाउँदै आएका छन्। तीजको समयमा मादलको माग बढ्ने भएकाले उनी वार्षिक चार लाखसम्म आम्दानी गर्ने गर्दछन्। तर वनबाट काठ ल्याउन कठिनाइ र आधुनिक बाजाको बढ्दो प्रयोगले परम्परागत पेसामा संकट ल्याएको छ।
बादी समुदाय लामो समयदेखि मादल, दमाहा, ठेकी, सुल्फा र हुक्का बनाएर जीविकोपार्जन गर्दै आएको भए पनि आधुनिक उपकरण र बजार अभावले पेसा संकटमा परेको रमेश बादीले बताए। लम्कीचुहा–३ बल्चौरमा १७१ घर भएका यस समुदायका केही सदस्य अहिले पनि परम्परागत हतियार र कृषि औजार बनाएर आफ्नो पेसा निरन्तरता दिइरहेका छन्।
समग्रमा, बल्चौरका बादीहरूका लागि मादल बनाउने कला मात्र व्यवसाय होइन, सांस्कृतिक पहिचान र परम्पराको जीवित धरोहर पनि बनेको छ।
