नेपालको पत्रकारिता र सामाजिक सञ्जालमा पक्षपातपूर्ण र भ्रामक समाचारको आतंक

नेपालको वर्तमान सामाजिक–राजनीतिक परिवेशमा पत्रकारिता र सञ्चार माध्यमको भूमिका निकै संवेदनशील र जटिल बन्दै गएको छ। विभिन्न राजनीतिक दलसँग निकटता राख्ने पत्रकार संघ र मिडिया संगठनका सदस्यहरूले आफ्नो समाचार सामग्रीमा पक्षपातपूर्ण र भ्रामक तथ्याहीन कपोकल्पित सामग्रीको प्रयोग गर्ने प्रचलन तीव्र गतिमा बढ्दै गएको छ। यो प्रवृत्ति नेपाली समाजमा सूचना प्राप्तिको विश्वसनीयतालाई चुनौती दिइरहेको छ र नागरिकहरूलाई वास्तविकता बुझ्न कठिनाइ थपिरहेको छ। यस्तो परिस्थितिमा सत्य, निष्पक्ष र स्वतन्त्र पत्रकारिताको आवश्यकता र महत्व अत्यन्तै प्रस्ट देखिन्छ।

नेपालमा मिडिया र सामाजिक सञ्जालको विस्तारसँगै समाचारको पहुँच र प्रभावमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ। तर यससँगै, सञ्चार माध्यमहरूमा राजनीतिक दलसँगको निकटता र व्यक्तिगत स्वार्थले समाचारको विश्वसनीयता र सत्यतामा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ। विभिन्न सञ्चार माध्यमहरूले राजनीतिक दल, समूह वा व्यक्तिको पक्षमा समाचार प्रस्तुत गर्दा तथ्यांक, प्रमाण, र ऐतिहासिक सन्दर्भलाई नजरअन्दाज गर्ने प्रवृत्ति देखा पर्न थालेको छ। यसले पाठक, श्रोता वा दर्शकलाई वस्तुगत तथ्यमाथि आधारित निर्णय गर्नबाट वञ्चित गराउँछ।

सामाजिक सञ्जालको भूमिका यस क्षेत्रमा निकै महत्वपूर्ण छ। फेसबुक, ट्विटर, टिकटक र अन्य प्लेटफर्महरूले समाचारको द्रुत प्रसारको अवसर त प्रदान गरेका छन्, तर यससँगै गलत, अर्धसत्य, र कपोकल्पित समाचारको द्रुत फैलावटको सम्भावना पनि बढाएको छ। भ्रामक सामग्रीले राजनीतिक झुकाव, सामाजिक विभाजन, र समुदायबीचको अविश्वासलाई बलियो बनाउँछ। नेपालजस्तो बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र राजनीतिक रूपमा संवेदनशील समाजमा यस्तो प्रवृत्तिले सामाजिक स्थायित्व र लोकतान्त्रिक प्रक्रिया नै प्रभावित गर्न सक्छ।

पत्रकारिता केवल सूचना संकलनको माध्यम मात्र नभई समाजको चौथो स्तम्भको रूपमा भूमिका निर्वाह गर्दछ। तर राजनीतिक निकटता र स्वार्थले प्रभावित पत्रकारिताले यस मौलिक भूमिकामा खतराको संकेत दिएको छ। राजनीतिक दलसँगको सम्बन्धमा आधारित समाचारले पक्षपात, त्रुटिपूर्ण विश्लेषण, र तथ्य विसंगतिको उच्च सम्भावना बढाउँछ। यसले नागरिकमा भ्रम सिर्जना गर्छ, जनमतलाई विकृत बनाउँछ, र लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको कमजोर पक्ष प्रस्तुत गर्छ।

नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएको अर्को चुनौती भनेको प्रमाण र तथ्यांकको अभावमा समाचारको प्रस्तुति हो। केही सञ्चार माध्यमहरूले सामाजिक सञ्जाल, व्यक्तिगत अनुभव, वा अपुष्ट स्रोतमा आधारित समाचार प्रसारण गर्दा जनसाधारणमा भ्रम सिर्जना हुन्छ। तथ्यमा आधारित रिपोर्टिङको अभावले गर्दा पत्रकारिताको विश्वसनीयता र सामाजिक उत्तरदायित्वमा प्रश्न उठ्छ। यस प्रवृत्तिले केवल राजनीतिक सन्दर्भमा नभई सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र स्वास्थ्यसम्बन्धी विषयमा पनि गलत जानकारीको प्रसार गराइरहेको छ।

भ्रामक समाचार र कपोकल्पित रिपोर्टिङको असर केवल नागरिकमा भ्रम सिर्जना गर्नुमा सीमित छैन। यसले राजनीतिक प्रक्रिया, सामाजिक न्याय, र कानुनी संरचनामा पनि प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। उदाहरणका लागि, निर्वाचन, नीति निर्माण, वा सार्वजनिक बहसका क्रममा भ्रामक समाचारले नागरिकको निर्णय प्रक्रिया प्रभावित गर्न सक्छ। यसले राजनीतिक ध्रुवीकरण बढाउने, समुदायबीच अविश्वास फैलाउने, र लोकतान्त्रिक अभ्यासमा अवरोध सिर्जना गर्ने खतरा निम्त्याउँछ।

नेपालमा स्वतन्त्र, निष्पक्ष, र सत्य तथ्यमा आधारित पत्रकारिताको विकास गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। पत्रकारिताले आफ्नो पेशागत मूल्य र नैतिकता कायम राख्नुपर्ने देखिन्छ। स्वतन्त्र पत्रकारिता भनेको कुनै राजनीतिक दल, स्वार्थ समूह, वा बाह्य दबाब बिना समाचार संकलन, विश्लेषण र प्रसारण गर्ने क्षमता हो। निष्पक्ष पत्रकारिता भनेको समाचारलाई पक्षपातविहीन, प्रमाणमूलक, र वस्तुगत ढंगले प्रस्तुत गर्ने अभ्यास हो। सत्य तथ्यमा आधारित पत्रकारिता भनेको सबै समाचार स्रोतको पुष्टि, वैध तथ्याङ्क प्रयोग, र प्रमाणिक उद्धरणमार्फत समाचार तयार गर्नु हो।

यस दिशा तर्फ पहल गर्दा पत्रकारिता केवल सूचना प्रसारणको साधन मात्र नभई समाजको जागरूकता, जिम्मेवारी, र सामाजिक न्यायको संवाहक बन्न सक्छ। सत्य तथ्यमा आधारित पत्रकारिताले नागरिकलाई सही निर्णय लिन मद्दत पुर्याउँछ, राजनीतिक दल र नेताहरूलाई जवाफदेही बनाउँछ, र लोकतन्त्रको मजबूतीमा योगदान पुर्याउँछ।

वर्तमानमा नेपालमा पत्रकारिता क्षेत्रमा देखिएको विकृति र विसंगतिहरूमा राजनीतिक दलसँगको निकटता, मिडियाको आर्थिक स्वार्थ, संवेदनशील सामाजिक मुद्दाको सनसनीपूर्ण प्रस्तुति, र सामाजिक सञ्जालमा द्रुत समाचार प्रसारण प्रमुख छन्। राजनीतिक दलसँगको निकटता पत्रकारितालाई कुनै दल वा व्यक्तिको पक्षमा लचिलो बनाउँछ। आर्थिक स्वार्थले विज्ञापन र प्रायोजनको प्रभावमा समाचारको प्रस्तुति प्रभावित पार्छ। सनसनीपूर्ण प्रस्तुति पाठक, दर्शक वा श्रोतामा आकर्षण पैदा गर्ने उद्देश्यले तथ्यलाई विकृत बनाउँछ। सामाजिक सञ्जालमा समाचारको द्रुत प्रसारले भ्रामक सामग्रीको फैलावटलाई तीव्र बनाउँछ।

नेपालमा यस समस्या समाधानका लागि केही ठोस उपायहरू अवलम्बन गर्न सकिन्छ। पहिलो, पत्रकार संघ, मिडिया संगठन, र सञ्चार प्रतिष्ठानहरूले पेशागत मूल्य, नैतिकता, र तथ्य आधारित रिपोर्टिङको प्रशिक्षण नियमित रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्छ। दोस्रो, समाचार संकलन र प्रसारणको प्रक्रियामा प्रमाणिक स्रोत, तथ्याङ्क, र वैध उद्धरणको प्रयोग अनिवार्य गर्नुपर्छ। तेस्रो, सामाजिक सञ्जालमा समाचारको द्रुत प्रसारलाई नियन्त्रण गर्न fact-checking प्लेटफर्महरूको सहयोग लिनुपर्छ। चौथो, नागरिकहरूलाई समाचार बुझ्ने क्षमता र आलोचनात्मक चिन्तन विकास गर्न शिक्षा प्रणालीमा संचार साक्षरता समावेश गर्नुपर्छ।

यसैगरी, पत्रकार र मिडिया कर्मीले आफ्नो पेशागत जिम्मेवारीलाई प्रष्ट बुझ्नुपर्छ। राजनीतिक दबाब वा व्यक्तिगत स्वार्थलाई प्राथमिकता नदिई समाचारको निष्पक्ष प्रस्तुति सुनिश्चित गर्नुपर्छ। पत्रकारितामा स्वतन्त्रता र निष्पक्षता कायम गर्न कानुनी संरचना र नियामक निकायहरूको भूमिका पनि आवश्यक छ। नेपालमा सञ्चार नियामक आयोग, पत्रकार संघ र नागरिक समाजले मिलेर मिडियाको गुणस्तर, निष्पक्षता र विश्वसनीयता कायम गर्न पहल गर्नु पर्छ।

नेपालमा सामाजिक सञ्जालको प्रभाव बढ्दै गइरहेको सन्दर्भमा नागरिकको जिम्मेवारी पनि बढ्दो छ। पाठक, दर्शक र श्रोतालाई भ्रामक सामग्रीको पहिचान गर्न, स्रोत जाँच गर्न, र आधिकारिक तथ्यमा आधारित समाचार मात्र स्वीकार गर्न आवश्यक छ। यसरी नागरिक, मिडिया, र नियामक निकायबीचको सहयोगले पत्रकारितामा विकृति कम गर्न सकिन्छ।

यसले केवल समाचारको गुणस्तर सुधार्ने मात्र नभई लोकतान्त्रिक अभ्यास, सामाजिक स्थायित्व, र नागरिकको सचेत निर्णय प्रक्रियालाई बलियो बनाउँछ। स्वतन्त्र र निष्पक्ष पत्रकारिता, भ्रामक समाचारको प्रचलन कम गर्नुका साथै, समाजमा विश्वास, पारदर्शिता, र जिम्मेवारीको वातावरण सिर्जना गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।

अन्ततः, नेपालमा पत्रकारिता र सामाजिक सञ्जालको वातावरणमा भ्रामक समाचार र पक्षपातपूर्ण रिपोर्टिङको तीव्र प्रवृत्ति देखिन्छ। यसले नागरिकलाई सही सूचना र ज्ञान प्राप्त गर्न कठिनाइ पुर्याउँछ। यस चुनौतीको सामना गर्न स्वतन्त्र, निष्पक्ष, र सत्य तथ्यमा आधारित पत्रकारिताको विकास आवश्यक छ। मिडिया, पत्रकार संघ, नागरिक समाज, र पाठकले सामूहिक रूपमा सहयोग गर्दा मात्रै पत्रकारिताको पेशागत मूल्य, समाजको जागरूकता, र लोकतन्त्रको मजबूती सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।

नेपालको पत्रकारिता र सञ्चार क्षेत्रले यो चुनौतीलाई अवसरमा बदल्न सक्छ। सत्य तथ्यमा आधारित, निष्पक्ष र स्वतन्त्र पत्रकारिता केवल सूचना मात्र होइन, समाज, लोकतन्त्र र नागरिक अधिकारको संरक्षक बन्न सक्छ। यसो गर्दा समाजमा विश्वास, समानता, र सामाजिक न्यायको प्रवर्धन हुने छ।

✍️ लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन्।