शिक्षाको अर्थ र यसको वास्तविक आयामबारे चिन्तन गर्दा म प्रायः एउटा गम्भीर प्रश्नको सामना गर्छु—के शिक्षा भनेको तोकिएको पाठ्यक्रम, निर्धारित परीक्षा प्रणाली र सीमित मूल्याङ्कन विधिमा मात्र सीमित विषय हो? वा यो त्योभन्दा कतै गहिरो, विस्तृत र मानवीय सम्भावनाको असीमित आकाश हो? मेरो विचारमा शिक्षालाई तोकिएको संयन्त्रको पिञ्जडामा राख्नु यसको मूलभूत अवधारणा विरुद्धको कार्य हो। शिक्षा विचार हो, परिकल्पना हो, सम्भावना हो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा—यो विकल्पको निरन्तर खोज हो। यसकारण विकल्परहित पिञ्जडालाई फाल्नुपर्छ भन्ने मेरो स्पष्ट मान्यता हो। यस लेखमा म यही अवधारणाको गहिराइमा पुगेर वर्तमान शिक्षा प्रणालीको सीमितता र यसले सिर्जना गरेको मानसिक पिञ्जडाको विश्लेषण गर्नेछु।
शिक्षाको पिञ्जडा : मेरो दृष्टिमा के हो र कस्तो छ?
हामीले निर्माण गरेको शैक्षिक संयन्त्र आफैंमा एउटा सुन्दर देखिने तर भित्रभित्रै घातक पिञ्जडा बनेको छ। यो पिञ्जडा अदृश्य छ तर अत्यन्त बलियो छ। यस पिञ्जडामा पाठ्यक्रमका तोकिएका भागहरू छन्, परीक्षाका निश्चित प्रश्न ढाँचा छन्, रटन्त विद्याको अनिवार्यता छ, र शिक्षक-विद्यार्थीबीचको सम्बन्धलाई पनि एउटा यान्त्रिक सम्बन्धमा सीमित गरिएको छ। मैले देखेको छु—विद्यार्थीहरू कक्षाकोठामा छिर्नेबित्तिकै उनीहरूको स्वाभाविक जिज्ञासा, खोजी गर्ने प्रवृत्ति र सिर्जनशीलता क्रमशः हराउँदै जान्छ। उनीहरूलाई प्रश्न सोध्न सिकाइन्छ, तर कुनै विषयमा गहिरो जिज्ञासा राख्न प्रोत्साहित गरिँदैन। उनीहरूलाई उत्तर दिन सिकाइन्छ, तर प्रश्न नै परिवर्तन गर्न सिकाइँदैन।
यो पिञ्जडा केवल भौतिक रूपमा मात्र होइन, मानसिक रूपमा पनि विद्यार्थीहरूको चेतनालाई बन्दी बनाउँछ। “यति नै पढ्नुपर्छ,” “यसरी नै लेख्नुपर्छ,” “यही नै सही उत्तर हो”—यी र यस्तै आदेशहरूले विद्यार्थीको सोच्ने क्षमतालाई खुम्च्याउँछन्। उनीहरू वैकल्पिक चिन्तनको सम्भावनाबाट वञ्चित हुन्छन्। यो अवस्था ठीक त्यस्तै हो जस्तो पिञ्जडामा राखेको मेसिन घडीको माध्यमले चल्छ। घडीको सुईले तोकेको समयमा घण्टी बज्छ, ठीक त्यसैगरी तोकिएको पाठ्यक्रम सकेपछि परीक्षा हुन्छ र परीक्षा सकेपछि अर्को कक्षा। तर के यो प्रक्रियाले साँच्चै ज्ञानको सिर्जना गर्छ? के यसले मानवीय चेतनाको विकास गर्छ? मेरो अनुभवले भन्छ—गर्दैन।
शिक्षाको मूलभूत अवधारणा : विचार, परिकल्पना र सम्भावना
शिक्षाको वास्तविक अर्थ केवल सूचना हस्तान्तरण होइन। मेरो बुझाइमा यो त चेतनाको विस्तार हो, विचारको विकास हो। मानव सभ्यताको इतिहास हेर्ने हो भने, जुनसुकै महान् आविष्कार वा दार्शनिक चिन्तनको पछाडि स्वतन्त्र विचार र परिकल्पनाको ठूलो हात रहेको पाइन्छ। न्युटनले स्याउ खसेको देखेर गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्त प्रतिपादन गरे, तर यदि उनी “प्रश्न नगर, पाठ्यक्रममा जे छ त्यही पढ” भन्ने पिञ्जडामा हुर्केका भए, के त्यो सम्भव हुन्थ्यो? आइन्स्टाइनले समय र स्थानको परम्परागत अवधारणालाई चुनौती दिए, तर यदि उनको चिन्तनलाई “तोकिएको सीमाभित्र रह” भनेर बाँधिएको भए, के सापेक्षताको सिद्धान्त जन्मिन्थ्यो?
विचार भनेको पूर्वनिर्धारित सीमाभित्रको यान्त्रिक प्रक्रिया होइन। विचार त स्वतन्त्रताको सन्तान हो। यसलाई जति स्वतन्त्रता दिइन्छ, त्यति नै यसले नयाँ आयामहरू खोज्दै जान्छ। परिकल्पना गर्नु भनेको वर्तमान यथार्थभन्दा पर गएर केही नयाँ सोच्नु हो। सम्भावना देख्नु भनेको “यो त हुनै सक्दैन” भन्ने मानसिकताबाट माथि उठ्नु हो। यी तीनै तत्व—विचार, परिकल्पना र सम्भावना—शिक्षाका आधारशिला हुन्। तर दुर्भाग्यवश, वर्तमान शैक्षिक संयन्त्रले यी तीनै तत्वलाई क्रमशः नष्ट गर्दै लगेको छ। यो देखेर मलाई अत्यन्त पीडा हुन्छ।
विकल्पको खोज : शिक्षाको अर्को अनिवार्य पक्ष
जीवन आफैंमा अनिश्चितताहरूले भरिएको यात्रा हो। यहाँ हरेक मोडमा हामीले छनौट गर्नुपर्छ। यदि शिक्षाले हामीलाई विकल्पहरूको खोज गर्न र तिनको विश्लेषण गर्न सिकाउँदैन भने, त्यो शिक्षा अपूर्ण छ भन्ने मेरो ठोस विश्वास छ। आजको शैक्षिक प्रणालीमा विद्यार्थीलाई प्रायः एउटै बाटो देखाइन्छ—राम्रो अङ्क ल्याउने, प्रतिष्ठित पेशा अपनाउने, समाजले तोकेको सफलताको मापदण्डमा खरो उत्रने। तर जीवनमा आउने जटिल प्रश्नहरूको एउटै मात्र उत्तर हुँदैन। एउटै समस्याका धेरै समाधान हुन सक्छन्। एउटै परिस्थितिलाई धेरै कोणबाट हेर्न सकिन्छ।
विकल्पको खोजले विद्यार्थीमा विश्लेषणात्मक क्षमता, आलोचनात्मक चिन्तन र निर्णय क्षमताको विकास गर्छ। यसले उनीहरूलाई परिस्थितिको दास नभई स्रष्टा बनाउँछ। तर जब शिक्षालाई पिञ्जडामा राखिन्छ, तब विकल्पहरू स्वतः हराउँदै जान्छन्। पाठ्यक्रममा जे छ, त्यही अन्तिम सत्य मान्नुपर्ने बाध्यता सिर्जना हुन्छ। यसले विद्यार्थीको मौलिक चिन्तनलाई गिजोल्छ र उनीहरूलाई स्थापित मान्यताहरूको अन्धानुकरण गर्ने यन्त्रमा परिणत गर्छ। मेरो विचारमा यो भन्दा ठूलो अशिक्षा अरू केही हुन सक्दैन।
पिञ्जडाको असर : सक्षम व्यक्ति निर्माणमा बाधा
प्रश्न उठ्छ यस्तो पिञ्जडामा राखिएको शिक्षा प्रणालीले के साँच्चै सक्षम व्यक्ति निर्माण गर्न सक्छ? मेरो स्पष्ट उत्तर छ—सक्दैन। सक्षमता भनेको केवल कुनै विशेष विषयको ज्ञान हुनु मात्र होइन। सक्षमता भनेको परिवर्तनशील परिस्थितिमा अनुकूलन गर्न सक्ने क्षमता हो, जटिल समस्याहरूको समाधान खोज्न सक्ने योग्यता हो, नयाँ परिस्थितिमा नयाँ विचार प्रस्तुत गर्न सक्ने सिर्जनशीलता हो, र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा,आफ्नै चिन्तन र विवेकको प्रयोग गरेर निर्णय लिन सक्ने स्वायत्तता हो।
वर्तमान शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई पूर्वनिर्धारित उत्तरहरू कण्ठस्थ गर्न सिकाउँछ, तर प्रश्नहरूको पुनर्संरचना गर्न सिकाउँदैन। यसले तथ्यहरू सम्झन सिकाउँछ, तर तिनको आलोचनात्मक विश्लेषण गर्न सिकाउँदैन। यसले स्थापित सिद्धान्तहरू स्वीकार गर्न सिकाउँछ, तर तिनलाई चुनौती दिन सिकाउँदैन। परिणामस्वरूप, हामीले उत्पादन गरेका “शिक्षित” व्यक्तिहरू सूचनाले भरिएका तर विवेकले रित्ता हुन सक्छन्। उनीहरू प्रमाणपत्रधारी त हुन्छन्, तर चिन्तनशील कम हुन्छन्। अनि सक्षम व्यक्ति निर्माण हुन्छन् कहाँ? मेरो चिन्तन यही हो।
यो चिन्ता व्यर्थको होइन। आजको युगमा सूचना प्रविधिको अभूतपूर्व विकास भएको छ। कुनै पनि तथ्य वा जानकारी इन्टरनेटमा सजिलै उपलब्ध छ। यस्तो अवस्थामा केवल सूचना सम्झने र दोहोर्याउने क्षमताको मूल्य निरन्तर घट्दै गएको छ। बरु, ती सूचनाहरूको विश्लेषण गर्ने, तिनलाई नयाँ ढङ्गले संयोजन गर्ने, र तिनबाट नयाँ अर्थ निकाल्ने क्षमताको महत्त्व बढ्दै गएको छ। तर यस्तो क्षमता पिञ्जडामा राखिएको शिक्षाबाट विकास हुँदैन। यसका लागि खुला आकाश चाहिन्छ, जहाँ विचार स्वतन्त्र रूपमा उडान भर्न सकून्।
पिञ्जडा फाल्नुपर्छ : मेरो प्रस्तावना
पिञ्जडा फाल्नु भनेको अनुशासनहीनता वा अराजकता होइन। यो त शिक्षाको मूलभूत उद्देश्यलाई पुनःस्थापित गर्ने प्रयास हो। यसका लागि म केही ठोस कदमहरूको प्रस्ताव गर्न चाहन्छु:
पहिलो, पाठ्यक्रमलाई लचिलो बनाउनुपर्छ। विद्यार्थीहरूलाई आफ्नो रुचि र क्षमताअनुसार विषय छनौट गर्ने अवसर दिनुपर्छ। सबैलाई एउटै साँचोले खोल्न खोज्नु मूर्खता हो।
दोस्रो, मूल्याङ्कन प्रणालीमा आमूल परिवर्तन आवश्यक छ। केवल लिखित परीक्षामा आधारित मूल्याङ्कनले विद्यार्थीको वास्तविक क्षमता मापन गर्न सक्दैन। परियोजना कार्य, अनुसन्धान, सिर्जनात्मक लेखन, समस्या समाधान जस्ता विविध विधिहरू समावेश गर्नुपर्छ।
तेस्रो, शिक्षकहरूको भूमिका परिवर्तन गर्नुपर्छ। उनीहरू सूचनाका स्रोत मात्र नभई सिकाइका सहजकर्ता बन्नुपर्छ। विद्यार्थीहरूलाई प्रश्न सोध्न, शङ्का गर्न र नयाँ विचार प्रस्तुत गर्न प्रोत्साहित गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ।
चौथो, विद्यालय र कक्षाकोठाको भौतिक र मनोवैज्ञानिक वातावरणलाई परिवर्तन गर्नुपर्छ। कक्षाकोठा यस्तो ठाउँ हुनुपर्छ जहाँ विद्यार्थीहरू डर र हिचकिचाहटबिना आफ्ना विचार व्यक्त गर्न सकून्। गल्ती गर्नुलाई सिकाइको एक स्वाभाविक प्रक्रियाका रूपमा स्वीकार गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
पाँचौं, शिक्षाको उद्देश्यलाई पुनःपरिभाषित गर्नुपर्छ। शिक्षा भनेको केवल रोजगारीको माध्यम मात्र होइन। यो त मानव जीवनलाई गहिराइ, अर्थ र सुन्दरता प्रदान गर्ने प्रक्रिया हो। यसले व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर मात्र होइन, सचेत र संवेदनशील पनि बनाउनुपर्छ।
निष्कर्ष : मेरो परिकल्पनाको मुक्त शिक्षा
शिक्षालाई पिञ्जडामा राख्ने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ। यो पिञ्जडा चाहे पाठ्यक्रमको होस्, चाहे परीक्षा प्रणालीको, चाहे सामाजिक अपेक्षाको—सबैले विद्यार्थीको स्वाभाविक जिज्ञासा र सिर्जनशीलतालाई कुण्ठित गर्छन्। शिक्षा वास्तवमा विचारको स्वतन्त्र उडान हो, परिकल्पनाको असीमित आकाश हो, सम्भावनाको अनन्त यात्रा हो, र विकल्पहरूको निरन्तर खोज हो। यसकारण विकल्परहित पिञ्जडालाई फाल्नुपर्छ भन्ने मेरो स्पष्ट मान्यता हो।
आजको चिन्तनले यही सन्देश दिन्छ।पिञ्जडा फालौं, शिक्षालाई मुक्त गरौं। विद्यार्थीहरूलाई के सोच्ने भनेर सिकाउनुको सट्टा कसरी सोच्ने भनेर सिकाऔं। उनीहरूलाई तयार उत्तर दिनुको सट्टा प्रश्न सोध्न प्रोत्साहित गरौं। स्थापित मान्यताहरूको अन्धानुकरण गर्न सिकाउनुको सट्टा तिनको विश्लेषण र पुनर्मूल्याङ्कन गर्न सिकाऔं।
यसो गर्न सकियो भने मात्र हामी साँच्चै सक्षम व्यक्तिहरूको निर्माण गर्न सक्छौं।जो केवल परीक्षामा उच्च अङ्क ल्याउने मेसिन होइनन्, बरु जीवनका जटिल प्रश्नहरूको सामना गर्न, नयाँ समस्याहरूको समाधान खोज्न, र आफ्नो विवेकको प्रयोग गरेर निर्णय लिन सक्ने स्वायत्त चिन्तक हुन्। यही नै वास्तविक शिक्षाको सार हो र यही नै हाम्रो साझा लक्ष्य हुनुपर्छ।
शिक्षालाई पिञ्जडाबाट मुक्त गरौं, विचारलाई आकाश दिऔं। किनकि जब विचार स्वतन्त्र हुन्छ, तब मात्र मानव सभ्यताले नयाँ उचाइहरू छुन सक्छ। यो कार्य चुनौतीपूर्ण छ, तर असम्भव छैन। आवश्यकता छ त केवल सामूहिक इच्छाशक्ति र स्पष्ट दृष्टिकोणको। पिञ्जडा फालौं, शिक्षालाई मुक्त गरौं, र सम्भावनाको नयाँ युगको सुरुवात गरौं। यही मेरो अन्तिम निष्कर्ष हो र यही मेरो चिन्तनको सार हो।
✍️ होमराज खड्का
