बिगत केही बर्षदेखि प्राय: नेपालका सबै क्याम्पसहरूमा तुलनात्मक रुपमा छात्रा विद्यार्थीहरूको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै गैरहेको देखिन्छ। महिलाको शिक्षा क्षेत्रमा पहुँच र सहभागिता बढ्नु सकारात्मक संकेत हो। तर, यससँगै छात्र विद्यार्थीहरूको सहभागितामा घट्दो प्रवृत्ति देखिनु लिङ्गीय पक्षबाट असन्तुलनको चेतावनी पनि हो। यो प्रबृतिले निकट भबिस्यमा नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा निकै नै लैङ्िगक असमान्ता हुने देखिन्छ। अरु क्षेत्रमा पछाडी पारिएको महिला बर्ग अहिले नेपालको उच्च शिक्षाको क्षेत्रमा भने एक छ्त्र राज गरिरहेको देखिन्छ। यो परिबर्तन हिजोको एक दसक भन्दा निकै परिबर्तन हो।यस्तो परिवर्तनका कारण, प्रभाव, र सम्भावित समाधानबारे बर्तमानमा बिकाश हुन सक्ने धारणा निम्नानुसार हुन सक्छन।
छात्रा संख्या वृद्धिका कारणहरू
शिक्षा पहुँच र अवसर: सरकार र विश्वविद्यालयले महिला शिक्षामा विभिन्न छात्रवृत्ति, प्रोत्साहन, र कार्यक्रम संचालन गर्दै आएका छन्।
सामाजिक चेतना र सोच: परिवारहरूले छोरीको शिक्षा अब लगानीका रूपमा हेर्न थालेका छन्
सुरक्षित शैक्षिक वातावरण: क्याम्पसहरूमा महिला मैत्री वातावरणले छात्रा भर्नालाई सहज बनाएको छ।
महिला सशक्तिकरण र रोजगार अवसर: शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासन, र सामाजिक क्षेत्रमा महिला रोजगारी बढ्दै गएकोले शिक्षा आकर्षक बनेको छ।
विश्वअनुदान आयोग लगायतको बिपन्न लक्षित छात्रवृत्ति , दन्दपिडित छात्रवृत्ति , दलित छात्रवृत्ति लगाएतको प्रभाबकारी कार्यान्वयन आदि।
छात्र विद्यार्थी संख्या घट्नुका कारणहरू
पुरुष विद्यार्थीहरूको सहभागिता घट्नुका पछाडि विभिन्न कारण छन्:
विदेश रोजगारको आकर्षण: धेरै युवकहरू अध्ययनभन्दा तत्काल रोजगारी वा वैदेशिक रोजगार रोज्छन्।
व्यावसायिक/प्राविधिक शिक्षा तर्फ झुकाव: सामान्य स्नातक तहको सट्टा प्राविधिक वा सीपमूलक अध्ययनमा आकर्षण बढेको छ।
आर्थिक जिम्मेवारी: परिवारको आर्थिक दायित्वले केटा विद्यार्थीलाई उच्च शिक्षा पूरा गर्न कठिनाइ उत्पन्न गरेको छ।
शिक्षा प्रणालीप्रति उदासीनता: कतिपयले अध्ययनलाई व्यावहारिक र रोजगारसँग सम्बन्धित नभएको महसुस गर्दै शिक्षा छोडिरहेका छन्।
यसको प्रभाव र सामाजिक अर्थ:
सकारात्मक: महिलाको सशक्तिकरण, शिक्षा पहुँच, र समाजमा समान अवसरको सन्देश।
नकारात्मक: लिङ्गीय असन्तुलनले भविष्यमा शिक्षण, अनुसन्धान र सामाजिक संरचनामा चुनौती सिर्जना गर्न सक्छ।
सामाजिक चेतना: पुरुष विद्यार्थीलाई पनि अध्ययनप्रति आकर्षित गर्न रणनीति आवश्यक छ। पढेर के हुन्छ भन्ने जुन गलत भास्य निर्माण गर्न खोजिएको छ यसलाइ पुर्ण रुपमा निरुत्साहित गर्नु पर्ने देखिन्छ।
समाधान र सुझाव:
– पुरुष विद्यार्थीका लागि लक्षित प्रेरणा कार्यक्रम र क्यारियर परामर्श।
– लिङ्ग सन्तुलन कायम गर्न नीति तहबाट नियमित अनुगमन र अध्ययन।
– विद्यालय तहदेखि लैङ्गिक -संवेदनशील शिक्षा र परामर्श तथा गाइडेन्स लागू।
– स्थानीय तह र विश्वविद्यालयबीच सहकार्य गरी युवालाई देशमै रोजगारी अवसर देखाउने।
– स्थानिय सरकारलाइ उच्च शिक्षा प्रती सकारात्मक बनाउन केन्द्र सरकारबाट नै पहल गरिनुपर्ने।।
नेपालका क्याम्पसहरूमा छात्रा सङ्ख्या बढ्नु महिला सशक्तिकरणको सकारात्मक संकेत हो। तर, पुरुष विद्यार्थीको घट्दो सहभागिताले शिक्षाको लिङ्गीय सन्तुलनमा चुनौती ल्याएको छ। समयमै उचित नीतिगत पहल र शिक्षा प्रणाली सुधारले समान सहभागिता सुनिश्चित गर्न सक्छ र समतामूलक समाज निर्माणमा योगदान पुर्याउन सक्छ। यो घट्ना तथा प्रबृतीबाट हामी स्वयम् ब्यक्तिगत तथा सस्थागत रुपमा भुक्तमान भएकोले यसको बारेमा खोज अनुसन्धान तथा समस्या समाधानका उपायहरु खोज्नु नै आजको निकै नै चाख तथा रुचि लाग्ने विषय बनेको छ।
✍️ गणेश सिह धामी
क्याम्पस प्रमुख
सेटीगाउ बहुमुखी क्याम्पस गोकुलेश्वर बैतडी
