बदलिँदो विश्व, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र मानव चेतनाको युगमा नेपालको शिक्षाको नयाँ दिशा

नेपाल सरकार, शिक्षा मन्त्रालयको आयोजनामा तथा प्रधानाध्यापक संघ नेपालको सहजीकरणमा विभिन्न स्थानमा सञ्चालन भइरहेका शिक्षा संवाद कार्यक्रमहरू नेपालको शैक्षिक सुधारका लागि महत्त्वपूर्ण पहलका रूपमा मैले लिएको छु। विभिन्न स्थानमा सम्पन्न संवादहरूमा शिक्षक, प्रधानाध्यापक तथा शिक्षासँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने व्यक्तिहरूले व्यक्त गरेका विचार, अनुभव, समस्या र अपेक्षाहरू सुन्दै गर्दा वर्तमान शिक्षाका समस्यासँगै भविष्यको शिक्षाको दिशाबारे केही प्रश्न र विचार प्रस्तुत गर्न आवश्यक महसुस भएको छ। मेरो यो अभिव्यक्ति भइरहेका प्रयासहरूको आलोचना मात्र होइन; बरु शिक्षा संवादलाई अझ व्यापक, भविष्यदर्शी र रूपान्तरणमुखी बनाउने उद्देश्यले प्रस्तुत गरिएको एउटा शैक्षिक दृष्टिकोण हो।

संवादको वास्तविक अर्थ केवल बोल्नु र सुन्नु होइन। संवाद भनेको विचारसँग विचारको भेट हुनु, एउटा विचारले अर्को विचारलाई प्रश्न गर्नु, परिष्कृत गर्नु र अन्ततः नयाँ विचार जन्माउनु हो। शिक्षा जस्तो निरन्तर परिवर्तनशील क्षेत्रमा संवादको महत्त्व अझ गहिरो हुन्छ। आज देखिएका समस्या पहिचान गर्नु आवश्यक छ, तर त्यसभन्दा अगाडि बढेर ती समस्याभित्र रहेका सम्भावना खोज्नु, वर्तमान अवस्थाको पुनर्मूल्याङ्कन गर्नु र भविष्यका लागि नयाँ बाटो निर्माण गर्नु शिक्षा संवादको मूल उद्देश्य बन्नुपर्छ। त्यसैले शिक्षा संवादले “आज हामीलाई के समस्या छ?” भन्ने प्रश्नसँगै “भोलिको शिक्षा कस्तो हुनेछ र त्यसका लागि आज हामीले के परिवर्तन गर्नुपर्छ?” भन्ने प्रश्न पनि उठाउनुपर्छ।

शिक्षकका सेवा–सुविधा, पेसागत सुरक्षा, भौतिक पूर्वाधार, प्रशासनिक समस्या, आर्थिक पक्ष, पदीय जिम्मेवारी र व्यवस्थापकीय कठिनाइहरू महत्त्वपूर्ण छन्। राज्यले तिनको न्यायोचित सम्बोधन गर्नुपर्छ। तर शिक्षाको बहस यिनै विषयमा मात्र केन्द्रित हुँदा शिक्षाको व्यापक अर्थ कतै साँघुरिँदै जाने त होइन भन्ने प्रश्न पनि उठ्छ। शिक्षकले के पाउने भन्ने प्रश्न जति महत्त्वपूर्ण छ, शिक्षकले समाज, विद्यार्थी र भविष्यलाई के दिने? भन्ने प्रश्न पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। सुविधा आवश्यक छ, तर सुविधासँग जिम्मेवारी; अधिकारसँग उत्तरदायित्व; पेसासँग नैतिकता र ज्ञानसँग विवेक जोडिन सके मात्र शिक्षाको वास्तविक उद्देश्य पूरा हुन सक्छ।

शिक्षा मूलतः विचार निर्माण र चेतना विस्तार गर्ने प्रक्रिया हो। विचार जति व्यापक हुन्छ, मानिसले संसारलाई हेर्ने दृष्टि त्यति नै फराकिलो हुन्छ। शिक्षा केवल सूचना सङ्कलन, पाठ्यपुस्तक अध्ययन, प्रमाणपत्र प्राप्ति वा रोजगारीको तयारीमा सीमित हुन सक्दैन। यसले मानिसलाई सोच्न, प्रश्न गर्न, सत्य–असत्य छुट्याउन, आफ्नो जीवन बुझ्न, अरूको अस्तित्व स्वीकार गर्न र समाजप्रति जिम्मेवार बन्न सक्ने बनाउनु पर्छ। शिक्षा मानिसभित्र रहेको सम्भावनालाई जागृत गर्ने प्रक्रिया हो। त्यसैले शिक्षाको सफलताको मापन उसले कति कुरा सम्झियो भन्नेभन्दा उसले कसरी सोच्न सिक्यो, कसरी बाँच्न सिक्यो र आफ्नो ज्ञानलाई मानव हितमा कसरी प्रयोग गर्न सिक्यो भन्ने आधारमा हुनुपर्छ।

आज विश्वको शैक्षिक स्वरूप अत्यन्त तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। विश्वव्यापीकरण, डिजिटल प्रविधि, खुला शैक्षिक स्रोत, अनलाइन सिकाइ र विशेषगरी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को विकासले ज्ञान प्राप्त गर्ने परम्परागत संरचनामै परिवर्तन ल्याएको छ। कुनै समय शिक्षक, विद्यालय र पाठ्यपुस्तक ज्ञानका प्रमुख स्रोत थिए। आज एउटा विद्यार्थीले हातमा भएको डिजिटल उपकरणबाट संसारका पुस्तकालय, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान, विज्ञ, भिडियो, अनलाइन पाठ्यक्रम र AI आधारित सिकाइ प्रणालीसम्म तत्काल पहुँच प्राप्त गर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा हामीले हिजोकै शिक्षण पद्धति, हिजोकै पाठ्यक्रम र हिजोकै मूल्याङ्कन प्रणालीलाई सामान्य सुधार गरेर मात्र भविष्यका विद्यार्थी तयार गर्न सक्छौँ कि सक्दैनौँ भन्ने विषयमा गम्भीर राष्ट्रिय बहस आवश्यक छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताले यो प्रश्नलाई अझ गम्भीर बनाएको छ। AI ले केही क्षणमै सूचना खोज्न, कठिन विषय सरल भाषामा व्याख्या गर्न, अनुवाद गर्न, पाठ योजना बनाउन, प्रश्न निर्माण गर्न, उत्तर दिन, अभ्यास सामग्री तयार गर्न र विद्यार्थीको सिकाइमा व्यक्तिगत सहयोग गर्न सक्ने क्षमता विकास गरिरहेको छ। हिजोसम्म शिक्षकले गर्ने भनिएका धेरै काम आज मेसिनले गर्न थालेको छ। त्यसैले अब प्रश्न “AI प्रयोग गर्ने कि नगर्ने?” भन्ने होइन; प्रश्न हो—“AI ले गर्न सक्ने कामभन्दा माथि शिक्षकले के गर्न सक्छ?”

यदि हाम्रो भूमिका सूचना दिने, नोट लेखाउने, प्रश्नको उत्तर सम्झाउने र परीक्षामा पुनः लेख्न लगाउनेमै सीमित रह्यो भने भविष्यमा विद्यार्थीले स्वाभाविक रूपमा प्रश्न गर्नेछ—“यो काम मेसिनले अझ छिटो गर्न सक्छ भने शिक्षक र विद्यालयको विशेष आवश्यकता के हो?” यो प्रश्न शिक्षकलाई विस्थापित गर्ने प्रश्न होइन; शिक्षकको भूमिकालाई अझ उच्च तहमा पुर्‍याउने अवसर हो। अब शिक्षकको शक्ति धेरै सूचना थाहा हुनुमा होइन, विद्यार्थीलाई सही प्रश्न गर्न, आलोचनात्मक रूपमा सोच्न, प्रमाण परीक्षण गर्न, सिर्जना गर्न, सहकार्य गर्न, समस्या पहिचान तथा समाधान गर्न र आफ्नो सिकाइको जिम्मेवारी आफैँ लिन सक्षम बनाउनुमा हुनेछ।

AI ले उत्तर दिन सक्छ, तर सही प्रश्न जन्माउने जिज्ञासा शिक्षकले विकास गर्न सक्छ। AI ले सूचना दिन सक्छ, तर सूचनाको सत्यता, सान्दर्भिकता र नैतिकता परीक्षण गर्ने विवेक मानिसमा विकास गर्नुपर्छ। AI ले पाठ तयार गर्न सक्छ, तर विद्यार्थीको मनभित्रको डर, निराशा, सम्भावना र सपना बुझेर उसलाई अघि बढ्न प्रेरित गर्ने मानवीय सम्बन्ध शिक्षकले निर्माण गर्न सक्छ। त्यसैले अब शिक्षकलाई केवल Knowledge Provider का रूपमा होइन, Learning Designer, Facilitator, Mentor, Motivator, Researcher र Human Development Leader का रूपमा पुनःपरिभाषित गर्नुपर्ने समय आएको छ।

यससँगै हाम्रो पेडागोजीको पुनर्निर्माण पनि आवश्यक छ। शिक्षक बोल्ने र विद्यार्थी सुन्ने, शिक्षक प्रश्न गर्ने र विद्यार्थी उत्तर दिने, शिक्षक नोट दिने र विद्यार्थी सम्झिने शिक्षण पद्धतिले अबको जटिल संसारका लागि आवश्यक क्षमता विकास गर्न सक्दैन। अब विद्यार्थीलाई तयार उत्तर दिनुभन्दा प्रश्न निर्माण गर्न; समस्या समाधान गर्नुभन्दा पहिले समस्या पहिचान गर्न; सूचना स्वीकार गर्नुभन्दा त्यसको स्रोत र विश्वसनीयता परीक्षण गर्न; र ज्ञान सम्झिनुभन्दा त्यसलाई नयाँ परिस्थितिमा प्रयोग गर्न सिकाउनुपर्छ। शिक्षणलाई teaching-centered बाट learning-centered र क्रमशः self-learning-centered बनाउँदै लैजानुपर्छ।

यसका लागि inquiry-based learning, project-based learning, experiential learning, collaborative learning, critical thinking, reflective learning, research-based learning र problem-solving जस्ता पद्धतिलाई विद्यालय शिक्षाको दैनिक अभ्याससँग जोड्न आवश्यक छ। विद्यार्थीले शिक्षकबाट मात्र होइन, पुस्तक, समुदाय, प्रकृति, प्रविधि, सहपाठी, अनुभव र आफ्नै गल्तीबाट समेत सिक्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। आफैँ सिक्न सक्ने विद्यार्थी निर्माण गर्नु नै भविष्यको शिक्षाको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धिमध्ये एक हुनेछ।

शिक्षण पद्धति परिवर्तन गर्दा मूल्याङ्कन प्रणालीलाई पुरानै स्वरूपमा राख्न सकिँदैन। तीन घण्टाको लिखित परीक्षाले विद्यार्थीको ज्ञानको एउटा पक्ष मापन गर्न सक्छ, तर उसको सिर्जनशीलता, अनुसन्धान क्षमता, सहकार्य, सञ्चार, नेतृत्व, समस्या समाधान, नैतिक निर्णय, आत्मचिन्तन र वास्तविक जीवनमा ज्ञान प्रयोग गर्ने क्षमता कति मापन गर्न सक्छ भन्ने प्रश्न गम्भीर छ। त्यसैले परीक्षा हटाउने वा राख्ने भन्ने दुई ध्रुवीय बहसभन्दा अगाडि बढेर मूल्याङ्कनलाई सिकाइको अभिन्न अङ्ग कसरी बनाउने? भन्ने बहस आवश्यक छ।

Continuous Assessment, Portfolio, Project Work, Presentation, Performance Task, Observation, Peer Assessment, Self-Assessment, Reflection तथा प्रविधि र AI सहयोगी formative assessment जस्ता विकल्पमाथि अनुसन्धान, परीक्षण र चरणबद्ध कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ। मूल्याङ्कन विद्यार्थीलाई असफल घोषणा गर्ने अन्तिम फैसला होइन; उसको सिकाइ कहाँ पुगेको छ र अब कहाँ जानुपर्छ भन्ने दिशा देखाउने प्रक्रिया बन्नुपर्छ।

अब कक्षाकोठाको परिभाषा पनि परिवर्तन भइरहेको छ। एउटा निश्चित कोठामा निश्चित समय बसेर शिक्षकबाट मात्र सिक्ने संरचनाबाट संसार क्रमशः बाहिर निस्कँदै छ। आज नेपालगञ्जमा बसेको विद्यार्थीले संसारका उत्कृष्ट विश्वविद्यालयका सामग्री हेर्न, विश्वका विज्ञका व्याख्यान सुन्न, विभिन्न देशका विद्यार्थीहरूसँग सहकार्य गर्न र AI Tutor सँग जुनसुकै समयमा सिक्न सक्छ। यसको अर्थ विद्यालयको आवश्यकता समाप्त हुनु होइन; विद्यालयको आवश्यकता र भूमिका बदलिनु हो।

भविष्यको विद्यालय सूचना वितरण गर्ने भवनभन्दा Learning, Innovation and Human Development Hub बन्नुपर्छ। त्यहाँ विद्यार्थीले प्रश्न गर्ने, छलफल गर्ने, अनुसन्धान गर्ने, प्रयोग गर्ने, सिर्जना गर्ने, सहकार्य गर्ने, असफल हुने, फेरि प्रयास गर्ने र आफ्नो क्षमता पहिचान गर्ने वातावरण पाउनुपर्छ। विद्यालयले स्थानीय जीवनलाई विश्वसँग र विश्वको ज्ञानलाई स्थानीय समस्यासँग जोड्ने सेतुको काम गर्नुपर्छ।

विश्वव्यापी शिक्षाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष Global Participation हो। हाम्रा विद्यार्थीले संसारबाट कति सिके भन्ने प्रश्नसँगै अब हामीले सोध्नुपर्छ—संसारले नेपालबाट के सिक्न सक्छ? नेपालका शिक्षक, विद्यार्थी र विद्यालयमा जन्मिएका मौलिक विचार, स्थानीय ज्ञान, समुदायमा आधारित सिकाइ, संस्कृति, सहअस्तित्व, करुणा र जीवनदर्शनलाई विश्वव्यापी शैक्षिक मञ्चमा कसरी पुर्‍याउने? हामी केवल विश्वको ज्ञान उपभोग गर्ने समुदाय बन्ने कि विश्वलाई ज्ञान र विचार दिने समुदाय पनि बन्ने? शिक्षा संवादले यस्तो आत्मविश्वास निर्माण गर्ने दिशामा पनि बहस गर्नुपर्छ।

भविष्यको शिक्षा मानव र मेसिनबीचको प्रतिस्पर्धामा होइन, Human–AI Collaboration मा आधारित हुनेछ। AI लाई निषेध गरेर वा डराएर हामी भविष्य रोक्न सक्दैनौँ। बरु यसको क्षमता, सीमा, जोखिम, पूर्वाग्रह र नैतिक पक्ष बुझ्दै मानव क्षमताको विस्तारका लागि यसको उपयोग गर्न सिक्नुपर्छ। त्यसका लागि शिक्षक र विद्यार्थी दुवैमा AI Literacy, Digital Literacy, Prompt Literacy, Critical Thinking, Information Verification, Data Literacy, Creativity र Digital Ethics जस्ता नयाँ क्षमता विकास गर्नुपर्छ। यी सीपलाई अतिरिक्त तालिमका विषय मात्र नभई शिक्षक व्यावसायिक विकास र भविष्यको पाठ्यक्रमका आधारभूत पक्षका रूपमा हेर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।

तर प्रविधिको विकाससँगै एउटा अर्को सत्य झन् महत्त्वपूर्ण हुँदै जान्छ—प्रविधि जति शक्तिशाली हुन्छ, शिक्षा त्यति नै मानवीय हुनुपर्छ। शिक्षा सूचना र सीपको विकास मात्र होइन; माया, स्नेह, करुणा, अपनत्व, इमानदारी, नैतिकता, आत्मअनुभूति, आत्मचिन्तन र जिम्मेवारीको विकास पनि हो। मेसिनले विद्यार्थीको प्रश्नको उत्तर दिन सक्छ, तर उसको असफलतापछि उसलाई फेरि उठ्ने साहस दिने, उसको क्षमतामाथि विश्वास जगाउने र जीवनप्रति आशावादी बनाउने मानवीय सम्बन्धको महत्त्व समाप्त हुँदैन।

यसकारण AI को युगमा शिक्षक कम महत्त्वपूर्ण हुने होइन; शिक्षकको मानवीय भूमिका अझ महत्त्वपूर्ण हुनेछ। हामीले विद्यार्थीलाई मेसिनभन्दा धेरै सूचना सम्झन सक्ने बनाउनु आवश्यक छैन; उसलाई मेसिनबाट प्राप्त सूचना बुद्धिमत्तापूर्वक प्रयोग गर्न सक्ने, नैतिक निर्णय गर्न सक्ने, सिर्जना गर्न सक्ने र अर्को मानिसप्रति संवेदनशील रहन सक्ने मानव बनाउन आवश्यक छ। शिक्षा अन्ततः मेसिन निर्माण गर्ने प्रक्रिया होइन, सम्पूर्ण मानव निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो।

यस पृष्ठभूमिमा शिक्षा मन्त्रालयबाट सञ्चालन भइरहेका शिक्षा संवादहरूमा शिक्षकका सेवा–सुविधा, प्रशासनिक तथा व्यवस्थापकीय समस्यासँगै AI पछिको शिक्षकको भूमिका, नयाँ पेडागोजी, मूल्याङ्कनको पुनर्संरचना, Self-learning, Lifelong Learning, Global Education, Human–AI Collaboration, शिक्षकको नयाँ व्यावसायिक क्षमता, विद्यालयको बदलिँदो भूमिका, विद्यार्थीको सामाजिक–भावनात्मक विकास, नैतिकता, करुणा, आत्मअनुभूति र चेतनामा आधारित शिक्षा जस्ता विषयहरू पनि राष्ट्रिय बहसका प्रमुख एजेन्डा बन्न आवश्यक देखिन्छ।

यस्ता शिक्षा संवादबाट प्राप्त विचारहरू कार्यक्रम सम्पन्न भएपछि प्रतिवेदनका पानामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। तिनलाई विश्लेषण गरी राष्ट्रिय शैक्षिक अनुसन्धान, नीतिगत सुधार, विद्यालयस्तरीय Pilot Programme, शिक्षक व्यावसायिक विकास, पाठ्यक्रम पुनरावलोकन र मूल्याङ्कन सुधारसँग जोड्ने स्पष्ट संयन्त्र निर्माण गर्न आवश्यक छ। संवादबाट विचार, विचारबाट परीक्षण, परीक्षणबाट प्रमाण र प्रमाणबाट नीति निर्माण हुने चक्र स्थापना गर्न सकियो भने मात्र शिक्षा संवाद वास्तविक अर्थमा शिक्षा रूपान्तरणको माध्यम बन्न सक्छ।

अन्ततः हामीले आफैँलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्नुपर्ने समय आएको छ—आज कक्षा एकमा प्रवेश गरेको बालबालिका १०–१५ वर्षपछि प्रवेश गर्ने संसारका लागि हाम्रो वर्तमान शिक्षा प्रणालीले उसलाई तयार गरिरहेको छ कि छैन? यदि यसको उत्तरमा हामी पूर्ण विश्वस्त हुन सक्दैनौँ भने हाम्रो शिक्षा सुधार वर्तमान समस्या व्यवस्थापनमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन; हामीले भविष्यको शिक्षा आजै पुनर्कल्पना गर्नुपर्छ।

अबको यात्रा सूचनाबाट बुझाइतर्फ, सम्झाइबाट सिर्जनातर्फ, निर्देशनबाट आत्मसिकाइतर्फ, परीक्षाबाट बहुआयामिक मूल्याङ्कनतर्फ, स्थानीय सीमाबाट विश्वव्यापी सहभागितातर्फ, मानव–मेसिन प्रतिस्पर्धाबाट मानव–AI सहकार्यतर्फ र केवल ज्ञानबाट विवेक, अनुभूति तथा चेतनातर्फ हुनुपर्छ।

नेपाल सरकारको शिक्षा मन्त्रालयले प्रारम्भ गरेको शिक्षा संवादलाई यस अर्थमा एउटा ठूलो अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ। यसले आजका शिक्षकका आवाज सुन्ने मात्र होइन, भोलिको नेपालको शिक्षा कस्तो हुने भन्ने राष्ट्रिय दृष्टिकोण निर्माण गर्ने ऐतिहासिक अवसर प्रदान गर्न सक्छ। हामीले आजका समस्या समाधान गर्नु छ; तर त्यसभन्दा ठूलो जिम्मेवारी भोलिको संसारका लागि आजै उपयुक्त शिक्षा निर्माण गर्नु हो।

शिक्षा संवादको अन्तिम उपलब्धि धेरै कुरा बोलिनु होइन—नयाँ विचार जन्मिनु, त्यो विचार नीतिमा पुग्नु र नीतिले विद्यार्थीको सिकाइ तथा जीवनमा वास्तविक परिवर्तन ल्याउनु हो।

त्यसैले अब प्रश्न केवल “हाम्रो शिक्षामा के समस्या छ?” भन्ने होइन।

मूल प्रश्न हुनुपर्छ—

«“बदलिँदो संसारमा हामी कस्तो शिक्षा, कस्तो शिक्षक, कस्तो विद्यालय र अन्ततः कस्तो मानव निर्माण गर्न चाहन्छौँ?”»

यही प्रश्नबाट नेपालको नयाँ शिक्षा यात्राको सुरुवात हुन सक्छ।

होमराज खड्का
नेपालगञ्ज, बाँके