संविधान, कानुन र नीतिगत व्यवस्थाले जातीय विभेद र छुवाछूतलाई निषेध गरे पनि व्यवहारमा यसको प्रभाव अझै समाजका विभिन्न तहमा देखिन्छ। विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा परम्परा र सामाजिक संरचनासँग गाँसिएको विभेद पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन समय लाग्ने देखिन्छ। यद्यपि सुदूरपश्चिमको बैतडीस्थित पाटन नगरपालिका–३ मा रहेको वनारसीधाम तथा विश्वनाथ ज्योतिर्लिङ्ग शक्तिपीठ भने ४१८ वर्षअघि नै सामाजिक समानताको अभ्यास सुरु गरिएको ऐतिहासिक स्थलका रूपमा चिनिन्छ।
यस धामको विशेषता भनेको दलित र ब्राह्मण पुजारीले एउटै स्थानमा संयुक्त रूपमा पूजा–अर्चना गर्ने परम्परा हो, जुन चार सय वर्षभन्दा बढी समयदेखि निरन्तर चलिरहेको छ। धार्मिक क्षेत्रमा जातीय विभेद कडा रूपमा लागू हुने समयमा सुरु गरिएको यो अभ्यास सामाजिक सुधारको महत्वपूर्ण उदाहरण मानिन्छ। इतिहासअनुसार स्वराड क्षेत्रका तत्कालीन राजा मानुक चन्दको पहलमा विभिन्न जात–समुदायबीच छलफल गरी धार्मिक गतिविधिमा विभेद नगर्ने निर्णय गरिएको थियो। त्यसपछि दलित पुजारीलाई समेत नियुक्त गरी संयुक्त पूजा परम्परा सुरु गरिएको थियो।
आज पनि धाममा आउने भक्तजनले पुजारीको जात हेरेर पूजा गर्ने चलन छैन। दलित र ब्राह्मण पुजारीले संयुक्त रूपमा पूजा, प्रसाद वितरण र धार्मिक अनुष्ठान सञ्चालन गर्दै आएका छन्। यसले समानता, सहअस्तित्व र सामाजिक एकताको सन्देश दिन्छ। यही कारण वनारसीधामलाई जातीय विभेदविरुद्धको ‘जीवित सङ्ग्रहालय’का रूपमा समेत व्याख्या गरिन्छ।
धार्मिक ग्रन्थ स्कन्द महापुराणमा वर्णित यो धाम नेपाल र भारतका विभिन्न क्षेत्रका भक्तजनको आकर्षण केन्द्र बनेको छ। विशेषगरी माघ महिनामा लाग्ने २२ ताल कुम्भ मेला प्रसिद्ध छ। तर यति ठूलो ऐतिहासिक, धार्मिक र सामाजिक महत्व बोकेको धाम विकासका हिसाबले भने पछाडि परेको छ।
करिब १८ करोड ८० लाख रुपैयाँको गुरुयोजना तयार भए पनि बजेट अभावका कारण कार्यान्वयन हुन सकेको छैन। सडक, पुल, धर्मशाला, खानेपानी, शौचालय जस्ता आधारभूत पूर्वाधारको कमी अझै चुनौती बनेको छ। स्थानीय तह र समुदायको प्रयासबाट केही संरचना निर्माण भए पनि समग्र विकासका लागि राज्यको पर्याप्त लगानी आवश्यक देखिन्छ।
समानताको सन्देश बोकेको वनारसीधाम धार्मिक मात्र नभई सामाजिक रूपान्तरणको प्रतीक हो। यसको संरक्षण र विकासले न केवल ऐतिहासिक धरोहर जोगाउनेछ, बल्कि धार्मिक पर्यटनमार्फत स्थानीय आर्थिक समृद्धिमा समेत टेवा पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
