भाषा सिकाइको मूल उद्देश्य विद्यार्थीलाई भाषा सम्बन्धी नियमहरू मात्र कण्ठ गराउनु होइन, बरु वास्तविक जीवनमा प्रभावकारी रूपमा भाषा प्रयोग गर्न सक्षम बनाउनु हो। यही उद्देश्यलाई केन्द्रमा राखेर विकसित गरिएको टास्क–बेस्ड ल्याङ्ग्वेज टिचिङ आधुनिक भाषा शिक्षणको प्रभावकारी पद्धतिका रूपमा विश्वभर स्थापित भएको छ। यो पद्धति कम्युनिकेटिभ ल्याङ्ग्वेज टिचिङ को विस्तारित रूप हो, जसलाई मुख्यतः एन. एस. प्रभु, जेन विलिस तथा अन्य विद्वानहरूले विकास र विस्तार गरेका हुन्। टिबिएलटीको मूल मान्यता के हो भने विद्यार्थीले भाषा सम्बन्धी नियमहरू अलग्गै सिकेर मात्र दक्ष हुँदैनन्, बरु अर्थपूर्ण कार्य सम्पन्न गर्ने क्रममा भाषा प्रयोग गर्दा स्वाभाविक रूपमा भाषा आर्जन गर्छन्। यस दृष्टिकोणमा भाषा सिकाइको केन्द्रबिन्दु व्याकरण होइन, अर्थपूर्ण कार्य (टास्क) हुन्छ। भाषा उद्देश्य नभई कार्य सम्पन्न गर्ने माध्यम बन्छ।
नेपालको विद्यालय तथा विश्वविद्यालय तहको अङ्ग्रेजी भाषा शिक्षणलाई हेर्दा अझै पनि धेरै कक्षाकोठामा व्याकरण–अनुवाद, शिक्षककेन्द्रित व्याख्यान तथा पाठ्यपुस्तकमा आधारित अभ्यासको बाहुल्य देखिन्छ। यस्ता अभ्यासले विद्यार्थीलाई परीक्षामा केही हदसम्म सफल बनाए पनि वास्तविक जीवनमा अङ्ग्रेजी भाषा प्रयोग गर्ने आत्मविश्वास र दक्षता विकास गर्न पर्याप्त हुँदैन। विशेषगरी बोलाइ, सुनाइ, समूहमा छलफल गर्ने, निर्णय लिने तथा समस्या समाधान गर्ने जस्ता सीप अपेक्षाकृत कमजोर रहन्छन्। यस्तो अवस्थामा कार्यआधारित भाषा शिक्षणले नेपाली कक्षाकोठालाई विद्यार्थीकेन्द्रित, सहभागितामूलक र व्यवहारिक सिकाइतर्फ रूपान्तरण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
कार्यआधारित भाषा शिक्षणको प्रारम्भ अर्थपूर्ण कार्यको परिचयबाट हुन्छ। शिक्षकले विद्यार्थीलाई कुनै वास्तविक वा वास्तविक जीवनसँग मिल्दोजुल्दो कार्य प्रस्तुत गर्छन् र त्यसको उद्देश्य स्पष्ट पार्छन्। उदाहरणका लागि विद्यालय भ्रमणको योजना बनाउने, कुनै सामाजिक समस्याको समाधान खोज्ने, बजारबाट सामग्री खरिद गर्ने योजना तयार गर्ने वा समुदायमा हुने कार्यक्रमको व्यवस्थापन गर्ने जस्ता कार्य दिन सकिन्छ। यस चरणमा शिक्षकले विशेष व्याकरणिक संरचनामा जोड नदिई विद्यार्थीले कार्यको उद्देश्य र अपेक्षित नतिजा स्पष्ट रूपमा बुझ्ने वातावरण सिर्जना गर्छन्। यसले विद्यार्थीलाई सिकाइको अर्थ र सान्दर्भिकता महसुस गराउँछ।
त्यसपछि विद्यार्थीलाई कार्य सम्पन्न गर्न आवश्यक तयारी गराइन्छ। उनीहरूले आफ्नो पूर्वज्ञान सक्रिय बनाउँछन्, आवश्यक शब्दावली सम्झन्छन्, समूहमा छलफल गरेर योजना बनाउँछन् र उपलब्ध भाषिक स्रोतहरूको प्रयोग कसरी गर्ने भन्नेबारे सोच्दछन्। यस चरणमा शिक्षक मार्गदर्शकको भूमिकामा रहन्छन्। आवश्यक परे सीमित शब्दावली वा सन्दर्भ उपलब्ध गराइन्छ, तर सम्पूर्ण भाषा सिकाइलाई यही चरणमा सीमित गरिँदैन। यसरी विद्यार्थीलाई स्वतन्त्र रूपमा सोच्ने, योजना बनाउने र आफ्नै भाषिक क्षमताको उपयोग गर्ने अवसर प्राप्त हुन्छ।
मुख्य चरणमा विद्यार्थीले व्यक्तिगत रूपमा वा जोडी तथा समूहमा मिलेर कार्य सम्पन्न गर्छन्। यही चरण कार्यआधारित शिक्षणको केन्द्र हो। विद्यार्थीले विचार आदानप्रदान गर्छन्, प्रश्न सोध्छन्, सहमति र असहमति व्यक्त गर्छन्, समस्या समाधान गर्छन् र निर्णयमा पुग्छन्। शिक्षकले निरन्तर अनुगमन, प्रोत्साहन र आवश्यक सहयोग प्रदान गर्छन्, तर सञ्चारको प्रवाह अवरुद्ध हुने गरी बारम्बार त्रुटि सच्याउने काम गर्दैनन्। यसले विद्यार्थीलाई भाषा प्रयोग गर्न डर नलाग्ने वातावरण सिर्जना गर्छ र उनीहरूको आत्मविश्वास बढाउँछ। भाषा सिक्नेभन्दा भाषा प्रयोग गर्ने अवसर बढी प्राप्त हुने भएकाले सिकाइ स्वाभाविक र प्रभावकारी बन्छ।
कार्य सम्पन्न भएपछि प्रत्येक समूहले आफ्नो नतिजा कक्षामा प्रस्तुत गर्छ। उनीहरूले किन त्यो निर्णय गरे, कसरी योजना बनाए वा समस्या कसरी समाधान गरे भन्नेबारे आफ्ना विचार साझा गर्छन्। यसले बोलाइ सीप मात्र होइन, तार्किक सोच, प्रस्तुतीकरण क्षमता र सहकार्यको भावना पनि विकास गर्छ। विद्यार्थीहरूले अन्य समूहका विचार सुन्ने, तुलना गर्ने तथा प्रश्न सोध्ने अवसर पनि प्राप्त गर्छन्। यसरी कक्षाकोठा अर्थपूर्ण अन्तरक्रियाको केन्द्र बन्छ।
यसपछि शिक्षकले कार्यका क्रममा विद्यार्थीहरूले प्रयोग गरेका भाषा पक्षहरूमा ध्यान केन्द्रित गराउँछन्। यसलाई फोकस अन फर्म भनिन्छ। विद्यार्थीले प्रयोग गरेका उपयोगी शब्दावली, व्याकरणिक संरचना, उच्चारण वा अभिव्यक्तिहरूलाई उदाहरणसहित स्पष्ट पारिन्छ। यस चरणमा दिइने प्रतिक्रिया सान्दर्भिक र प्रभावकारी हुन्छ, किनभने विद्यार्थीले ती भाषिक रूपहरू कार्य सम्पन्न गर्ने क्रममा वास्तवमै प्रयोग गरिसकेका हुन्छन्। यसले भाषा सिकाइलाई व्यवहारसँग जोड्छ र नियमहरू अर्थपूर्ण सन्दर्भमा बुझ्न मद्दत गर्छ।
अन्तिम चरणमा विद्यार्थीले आफ्नो सिकाइबारे आत्ममूल्याङ्कन गर्छन्। कार्य सम्पन्न गर्दा के राम्रो भयो, कुन ठाउँमा कठिनाइ भयो, आगामी कार्यमा कसरी अझ राम्रो गर्न सकिन्छ भन्नेबारे उनीहरू विचार गर्छन्। यस प्रकारको प्रतिबिम्बात्मक अभ्यासले विद्यार्थीमा आत्मनिर्देशित सिकाइ, आलोचनात्मक सोच र निरन्तर सुधार गर्ने बानी विकास गर्छ। यही अनुभवलाई नयाँ सञ्चारात्मक परिस्थितिमा प्रयोग गर्ने अवसर दिएर सिकाइलाई थप विस्तार गर्न सकिन्छ।
कार्यआधारित भाषा शिक्षणमा सूचना आदानप्रदान गर्ने कार्य, समस्या समाधान गर्ने कार्य, निर्णय गर्ने कार्य, सिर्जनात्मक परियोजना, समूहगत छलफल, प्रस्तुतीकरण तथा वास्तविक जीवनसँग सम्बन्धित परियोजनाहरू व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ। उदाहरणका लागि नेपालको सन्दर्भमा “स्थानीय पर्यटकीय स्थलको प्रचार सामग्री तयार गर्नु”, “सामुदायिक सरसफाइ अभियानको योजना बनाउनु”, “विद्यालयको वार्षिक कार्यक्रम व्यवस्थापन गर्नु”, “स्थानीय बजारको मूल्य तुलना गर्नु” वा “जलवायु परिवर्तनका असरबारे जनचेतनामूलक प्रस्तुति तयार गर्नु” जस्ता कार्यहरू अत्यन्त प्रभावकारी हुन सक्छन्। यस्ता कार्यले विद्यार्थीलाई भाषा मात्र होइन, सामाजिक उत्तरदायित्व, सहकार्य, नेतृत्व तथा समस्या समाधानका सीप पनि सिकाउँछन्।
नेपालको शैक्षिक सन्दर्भमा कार्यआधारित भाषा शिक्षण सफल बनाउन केही पक्षमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ। सबैभन्दा पहिले शिक्षकले विद्यार्थीको उमेर, भाषा दक्षता, स्थानीय परिवेश र उपलब्ध स्रोतलाई ध्यानमा राखेर कार्य छनोट गर्नुपर्छ। कार्य अत्यधिक कठिन वा अत्यन्त सरल भएमा सिकाइको उद्देश्य पूरा हुँदैन। त्यसैगरी स्थानीय संस्कृति, समुदाय तथा विद्यार्थीको दैनिक जीवनसँग सम्बन्धित विषयवस्तु समेटिएका कार्यहरू बढी प्रभावकारी हुन्छन्। सीमित स्रोत भएका विद्यालयमा पनि ठूलो प्रविधि आवश्यक पर्दैन; समूह छलफल, भूमिका निर्वाह, समस्या समाधान तथा स्थानीय सामग्री प्रयोग गरेर उत्कृष्ट कार्यहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
यसका साथै शिक्षकले विद्यार्थीलाई स्वतन्त्र रूपमा भाषा प्रयोग गर्न प्रोत्साहन दिनुपर्छ। प्रारम्भिक त्रुटिलाई सिकाइ प्रक्रियाको स्वाभाविक अंशका रूपमा स्वीकार गर्दै सञ्चारलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक हुन्छ। कार्य सम्पन्न भएपछि मात्र भाषिक सुधारमा ध्यान दिँदा विद्यार्थीको आत्मविश्वास बढ्छ र उनीहरू निडरतापूर्वक अङ्ग्रेजी प्रयोग गर्न तयार हुन्छन्। मूल्याङ्कन गर्दा पनि केवल व्याकरणिक शुद्धतालाई आधार नबनाई कार्य सम्पन्न गर्ने क्षमता, सञ्चार प्रभावकारिता, सहकार्य, सिर्जनशीलता तथा भाषिक प्रगतिको समग्र मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
नेपालमा नयाँ पाठ्यक्रमले पनि विद्यार्थीकेन्द्रित, दक्षतामूलक तथा व्यवहारिक शिक्षणलाई प्राथमिकता दिएको छ। त्यसैले कार्यआधारित भाषा शिक्षण राष्ट्रिय पाठ्यक्रमको मर्मसँग पनि पूर्ण रूपमा मेल खान्छ। शिक्षक तालिम, पाठ्यसामग्री विकास र विद्यालयस्तरको शैक्षिक नेतृत्वले यस पद्धतिलाई प्रोत्साहन गर्न सके अङ्ग्रेजी भाषा शिक्षण अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ। विशेषगरी ग्रामीण तथा स्रोत–साधन सीमित विद्यालयहरूमा स्थानीय परिवेशमा आधारित कार्यहरू निर्माण गरेर पनि उत्कृष्ट सिकाइ सम्भव छ भन्ने कुरामा विश्वास गर्न आवश्यक छ।
अन्त्यमा, कार्यआधारित भाषा शिक्षण केवल एउटा शिक्षण विधि मात्र होइन, भाषा सिकाइलाई जीवनसँग जोड्ने व्यवहारिक दर्शन हो। यसले विद्यार्थीलाई भाषा प्रयोग गरेर सोच्न, छलफल गर्न, सहकार्य गर्न, समस्या समाधान गर्न र वास्तविक जीवनका चुनौतीहरू सामना गर्न सक्षम बनाउँछ। नेपालको सन्दर्भमा यदि शिक्षकले अर्थपूर्ण कार्य, सक्रिय सहभागिता, सहकार्य, प्रतिबिम्बात्मक सिकाइ तथा सान्दर्भिक भाषा प्रयोगलाई प्राथमिकता दिएर यो पद्धति कार्यान्वयन गर्न सके भने अङ्ग्रेजी भाषा शिक्षण अझ जीवनोपयोगी, प्रभावकारी र दिगो बन्नेछ। यसरी टिबिएलटीले केवल भाषिक दक्षता मात्र होइन, एक्काइसौँ शताब्दीका आवश्यक सीपहरू विकास गर्दै सक्षम, आत्मविश्वासी र सञ्चारकुशल नागरिक निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ।
✍️ लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन्।
