नेपाल एक जैविक विविधताले भरिपूर्ण देश हो | जहाँ विभिन्न प्रकारका वन्यजन्तुहरू पाइन्छन्। तीमध्ये बादर (विशेष गरी रेसस म्याकाक) ग्रामीण तथा शहरी दुवै क्षेत्रमा पाइने प्रमुख प्रजाति हो। पछिल्ला केही वर्षहरूमा वन विनाश, मानव बस्ती विस्तार, तथा प्राकृतिक खाद्य स्रोतको कमीका कारण बादरहरू मानव बस्ती नजिकै आउन थालेका छन्। यसले गर्दा किसानहरूको बालीनाली नष्ट हुनु, आर्थिक क्षति हुनु र मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व बढ्नु जस्ता समस्याहरू देखिन थालेका छन्।
नेपालका पहाडी तथा तराई क्षेत्रहरूमा बादरको संख्या र गतिविधि बढ्दै जाँदा यो समस्या राष्ट्रिय स्तरको चुनौती बनेको छ। विशेष गरी मकै, धान, गहुँ तथा फलफूल खेतीमा बादरले ठूलो क्षति पुर्याउने गरेको पाइन्छ। यसले गर्दा धेरै गाउँहरूमा खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुन थालेको पनि पछिल्लो समय बाँदरहरूले आफ्नो प्राकृतिक गुण गुमाउँदै गइरहेका छन्। बाँदर स्वभावैले नयाँ कुराहरू चाँडै सिक्ने र सिको गर्ने (नकल गर्ने) जनावर हो। यसले गर्दा मानिसले जे-जस्ता क्रियाकलाप गर्छन्, बाँदरले ती सबै कुरा नियालेर सिक्ने गर्दछ।
मानिसबाट सिकेका तिनै व्यवहारहरू बाँदरले बिस्तारै आफ्नो दैनिक जीवनमा दोहोर्याउन थाल्छ। जब बाँदरले हुबहु मानिसको जस्तै व्यवहार र गतिविधि गर्न खोज्छ, त्यसले गर्दा गाउँघरका किसानहरूले ठूलो हैरानी र सास्ती खेप्नु परिरहेको छ।
बाँदरले मानिसले गरेका कामहरू सहजै सिक्न सक्ने विशेष क्षमता हुन्छ। त्यसैले मान्छेले जे गरेको देख्छ, बाँदरले दुरुस्तै त्यही सिक्छ।।
हाल नेपालमा बादर समस्या केवल स्थानीय स्तरमा मात्र सीमित नभई नीति निर्माण तह (जस्तै संसद) सम्म पुगेको छ, जसले यसको गम्भीरता झनै स्पष्ट बनाएको छ।यसरी, नेपालमा बादर व्यवस्थापन आजको दिनमा वन्यजन्तु संरक्षण र कृषि सुरक्षा बीच सन्तुलन कायम गर्ने एक महत्वपूर्ण राष्ट्रिय आवश्यकता बनेको छ।
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा किसानहरूले भोग्दै आएको प्रमुख समस्यामध्ये एक बादरद्वारा बालीनाली नष्ट हुनु हो। यो समस्या विशेषगरी पहाडी क्षेत्रदेखि तराईसम्म फैलिँदै गएको छ। पहिले वन्य क्षेत्रमा सीमित रहने बादरहरू अहिले मानव बस्ती नजिकै आएर खेतबारीमा प्रवेश गर्ने र बालीनाली नष्ट गर्ने क्रम बढेको देखिन्छ। यसको मुख्य कारणहरू वातावरणीय परिवर्तन, मानव गतिविधि र प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रिनु हुन्।
नेपालमा वन क्षेत्र क्रमशः घट्दै जानु र जंगल खण्डित हुनु यस समस्याको सबैभन्दा ठूलो कारण मानिन्छ। मानिसले आफ्नो आवश्यकता अनुसार वन फडानी गरी बस्ती, सडक र खेतीयोग्य जमिन विस्तार गरेपछि बादरहरूको प्राकृतिक बासस्थान साँघुरिएको छ। जंगलमा पर्याप्त आहार नपाएपछि उनीहरू खाना खोज्दै गाउँ र खेतबारीतर्फ आउन बाध्य भएका छन्। यसरी प्राकृतिक बासस्थानमा आएको कमीले बादर र मानवबीचको दूरी घट्दै गएको छ।
त्यस्तै, मानव बस्ती र जंगल एकअर्कासँग जोडिँदै जानु पनि अर्को महत्वपूर्ण कारण हो। पहिले जंगल टाढा हुन्थ्यो भने अहिले धेरै गाउँहरू जंगलको छेउमै वा भित्रै फैलिएका छन्। यसले बादरहरूलाई खेतबारीसम्म पुग्न सजिलो बनाएको छ, जसले गर्दा उनीहरूले मकै, धान, फलफूल जस्ता बालीमा ठूलो क्षति पुर्याउने गरेका छन्।
जंगलभित्र प्राकृतिक खाद्य स्रोतको कमी र वातावरणीय असन्तुलन पनि अर्को कारण हो। वन क्षेत्रमा फलफूल, पातपात र अन्य आहार घट्दै जाँदा बादरहरू मानव उत्पादनमा निर्भर हुन थालेका छन्। यसले उनीहरूको व्यवहारमा परिवर्तन ल्याएको छ र उनीहरू बढी आक्रामक रूपमा बस्तीमा प्रवेश गर्न थालेका छन्।
कृषकहरूले आफ्ना खेतबारी जोगाउन परम्परागत तथा व्यावहारिक उपायहरू अपनाउँदै आएका छन्। धेरै ठाउँमा खेत वरिपरि तारबार (फेन्सिङ) लगाउने, बाली जोगाउन ढ्याङ्ग्रो बजाउने, टिन, ढोल वा अन्य आवाज निकाल्ने सामग्री प्रयोग गर्ने गरिन्छ। समूहमा मिलेर खेतबारीको पालोपालो निगरानी गर्ने अभ्यास पनि प्रचलित छ। केही कृषकहरूले बादरले कम क्षति गर्ने वैकल्पिक बाली जस्तै कागती, अदुवा, अलैंची, खुर्सानी आदि लगाउने गरेका छन्। यसले केही हदसम्म क्षति कम गर्न मद्दत गरेको देखिन्छ। साथै, खेतबारी वरिपरि कुकुर पाल्ने वा अन्य जनावरको डर देखाउने उपाय पनि अपनाइन्छ।
नेपालमा बादर व्यवस्थापन एक दीर्घकालीन र जटिल समस्या भएकाले यसको समाधान पनि बहुआयामिक हुनुपर्छ। बादरले बालीनाली नष्ट गर्ने, गाउँबस्तीमा प्रवेश गर्ने र किसानलाई क्षति पुर्याउने समस्यालाई घटाउन वैज्ञानिक, व्यवहारिक र नीति–आधारित उपायहरूको संयोजन आवश्यक छ।
विश्वका केही मुलुकहरूले ठूलो संख्यामा बाँदर नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरे पनि त्यो दीर्घकालीन समाधान बन्न सकेको देखिँदैन। केही समयका लागि समस्या कम भएजस्तो देखिए पनि पुनः नयाँ समूहले उक्त क्षेत्र ओगट्ने गरेको अनुभव छ। त्यसैले स्थानीय तहका छिटपुट प्रयास मात्र पर्याप्त हुँदैनन्।
बाँदर व्यवस्थापनका लागि राष्ट्रिय स्तरबाट वैज्ञानिक अध्ययन, अनुसन्धान र बहुआयामिक कार्ययोजना लागू गर्नु आवश्यक छ। बाँदरको व्यवहार, बसोबास र क्षतिको प्रकृतिबारे गहन अध्ययन गरी त्यसका आधारमा दीर्घकालीन तथा दिगो व्यवस्थापन रणनीति तयार गर्नुपर्छ। यसले कृषि क्षेत्रमा हुने क्षति न्यूनीकरण गर्नुका साथै मानव र वन्यजन्तुबीचको सहअस्तित्व कायम गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउनेछ।
बाँदर व्यवस्थापन कसरी गर्ने?
बाँदर नियन्त्रण गर्नका लागि सबैभन्दा पहिले ठाउँ अनुसार विशेष अध्ययन गरी सोही अनुरूप व्यवस्थापनका उपायहरू अपनाउनु पर्छ। ठाउँ अनुसार बाँदरका प्रजाति (जात) फरक-फरक हुने भएकाले उनीहरूले के कारणले दुःख दिइरहेका छन् भन्ने कुरा पत्ता लगाउनु जरुरी हुन्छ।
बाँदर नियन्त्रणका सही उपाय निकाल्नका लागि निम्न कुराहरूको अध्ययन गर्न आवश्यक पर्छ।
* बाँदरले कुन ठाउँमा र कुन जातको बाँदरले बढी दुःख दिइरहेको छ?
* उनीहरूले दुःख दिनुको मुख्य कारण के हो?
* बाँदरहरू जङ्गल छोडेर किन बाहिर बस्ती र खेतबारीमा आइरहेका छन्?
यदि जङ्गलमा पर्याप्त खानपिन नभएर बाँदरहरू गाउँ पसेका हुन
भने, उनीहरूका लागि जङ्गलभित्रै खानेकुराको व्यवस्थापन गरेर पनि खेतबारीमा आउन बाट जोगाउन बाँदरको आतङ्क कम गर्न र उनीहरूलाई मानव बस्ती वा कृषि भूमिमा पस्नबाट रोक्न वैकल्पिक खेती प्रभावकारी उपाय हुन सक्छ। यसका लागि बाँदरलाई कम आकर्षित गर्ने जडीबुटी, च्याउ, चिया, कफी, रिठ्ठा खेतीका साथै मौरीपालन जस्ता व्यवसायहरूलाई प्रवर्धन गर्न आवश्यक देखिन्छ।
मानिसका गलत क्रियाकलापका कारण लामो समयदेखि प्राकृतिक पारिस्थितिक प्रणाली (Ecosystem) बिग्रँदै गएको छ। अहिले देखिरहेको बाँदर, दुम्सी, बँदेल, मृग र चितुवा जस्ता वन्यजन्तु र मानवबीचको द्वन्द्व तथा यसबाट हुने क्षति यसैको परिणाम हो। एकातिर वन्यजन्तुको उपद्रोका कारण किसानहरू पीडित छन् भने, अर्कोतिर वन्यजन्तुहरूले पनि आफ्नो प्राकृतिक वासस्थानमा स्वतन्त्रपूर्वक बस्न पाएका छैनन्।
बाँदर समस्या केवल कृषि क्षेत्रको समस्या मात्र नभई वातावरण, जैविक विविधता र मानव–वन्यजन्तु सम्बन्धसँग जोडिएको राष्ट्रिय चुनौती भएकाले यसको समाधानका लागि सरकार, स्थानीय तह, विज्ञ तथा समुदायबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक देखिन्छ।
