बिरुडादेखि देउडासम्म—आस्था, इतिहास, संस्कृति र पुस्तौँपुस्ताको पहिचान बोकेको गौरवशाली पर्व

गाउँको आँगन सफा छ। घर लिपपोत गरिएको छ। तामाको भाँडोमा पाँचथरीका अन्न तथा गेडागुडी भिजाइएका छन्। वरिपरि महिलाका मङ्गलिक स्वर सुनिन्छन्। कतै गौराघर सजिँदैछ, कतै देउडाको घेरा जम्दैछ। परदेश गएका छोरा–छोरी घर फर्किंदैछन्। वर्षौँपछि भेट भएका आफन्तको आँखामा खुसी छ।
यही दृश्य हो—गौरा।
गौरा केवल पूजा गर्ने एउटा धार्मिक पर्व होइन। यो सुदूरपश्चिमको भाषा, लोकसाहित्य, पारिवारिक सम्बन्ध, नारी आस्था, कृषि जीवन, सामाजिक एकता र सामूहिक पहिचान जोड्ने एउटा जीवन्त सांस्कृतिक धरोहर हो।
विशेषगरी डोटेली समाजका लागि गौरा पर्व भनेको वर्षमा एकपटक आउने चाड मात्र होइन; यो त पुर्खाको सम्झना, माटोसँगको सम्बन्ध र आफ्नै मौलिक पहिचानसँग भेट हुने अवसर हो।
गौराको धार्मिक आधार के हो ?
गौरा पर्व भगवान् शिव र माता पार्वतीसँग जोडिएको धार्मिक आस्थामा आधारित छ। धार्मिक मान्यताअनुसार हिमालयकी पुत्री पार्वतीले महादेवलाई पति पाउन कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। यही आस्था र शिव–पार्वतीको दाम्पत्य सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखेर गौरा पर्व मनाउने परम्परा चलेको मानिन्छ।
यसमा गौरादेवीलाई पार्वतीको स्वरूपका रूपमा पूजा गरिन्छ भने महादेवलाई डोटेली समाजमा कतिपय ठाउँमा ‘मयासर’ भनेर सम्बोधन गरिन्छ। गौरा पर्वमा गरिने व्रत, पूजा र अनुष्ठानबाट परिवारमा सुख, शान्ति, समृद्धि तथा सुस्वास्थ्य प्राप्त हुने जनविश्वास छ।
यहाँ एउटा कुरा बुझ्न जरुरी छ—गौरासँग जोडिएका धेरै कथा धार्मिक ग्रन्थभन्दा लोकविश्वास, मौखिक परम्परा र पुस्तौँदेखि सुनिँदै आएका कथनमा आधारित छन्। त्यसैले यस्ता कथालाई हाम्रो सांस्कृतिक स्मृतिका रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ, तर ऐतिहासिक प्रमाणित तथ्य र लोककथालाई एउटै कुरा मानेर प्रस्तुत गर्नु हुँदैन।
बिरुडा : गौराको पहिलो धड्कन
गौरा पर्वको सुरुवातसँगै सबैभन्दा पहिले सम्झना आउँछ—बिरुडा।
बिरुडा पञ्चमीका दिन पाँच प्रकारका अन्न तथा गेडागुडी भिजाउने परम्परा छ। ठाउँअनुसार सामग्रीको नाममा केही फरक पाइए पनि गहुँ, मास, गहत, केराउ तथा गुरौँस/गुरासजस्ता अन्न–गेडागुडी प्रयोग गर्ने चलन व्यापक छ।
परम्परागत रूपमा तामा वा पित्तलको भाँडो सफा गरी त्यसमा बिरुडा भिजाइन्छ। कतिपय ठाउँमा भाँडालाई गोबरले लिपेर दुबो र अक्षताले सजाउने चलनसमेत रहेको पाइन्छ।
बिरुडा केवल खाने वस्तु होइन; यसलाई गौरीको प्रसाद र शुभताको प्रतीक मानिन्छ।
बिरुडा भिजाउँदा डोटेली महिलाले माङ्गलिक सगुन, फाग र लोकभाका गाउने परम्परा छ। यहीँबाट गौराको धार्मिक विधि र डोटेली लोकसंस्कृतिको सुन्दर संगम सुरु हुन्छ।
षष्ठी : बिरुडा धुने दिन
बिरुडा भिजाएको भोलिपल्ट अर्थात् षष्ठीका दिन त्यसलाई पँधेरो, धारा, कुवा वा अन्य जलस्रोतमा लगेर धुने चलन छ।
यो पनि सामान्य काम होइन। महिलाहरू सामूहिक रूपमा जलस्रोतमा पुग्छन्। बिरुडा धुन्छन्, पूजा गर्छन् र फेरि घरमा भित्र्याउँछन्।
त्यो अवसर आफैँमा एउटा सामाजिक भेटघाट बन्न पुग्छ। महिलाहरूको सामूहिक सहभागिता, सगुन–फाग र धार्मिक विधिले गाउँको वातावरण नै फरक बनाउँछ। केही ठाउँमा यस दिनलाई स्थानीय परम्पराअनुसार नानी गौरा वा नौलाकी गौरा जस्ता नामले पनि चिनिन्छ।
सप्तमी : गौरालाई घर भित्र्याउने दिन
गौरा पर्वको विशेष दिनमध्ये सप्तमी महत्वपूर्ण मानिन्छ।
यस दिन धान खेत वा आसपासबाट साउँ, धान, तिल, दुबो, कुशलगायत स्थानीय परम्परामा प्रयोग हुने वनस्पति तथा सामग्रीबाट गौराको प्रतिमा तयार गर्ने चलन विभिन्न ठाउँमा पाइन्छ।
प्रतिमालाई डालो वा परम्परागत सामग्रीमा राखेर पूजा गरिन्छ र बाजागाजासहित गौराघरमा भित्र्याइन्छ।
यही दिन महिलाले दुबधागो धारण गर्ने परम्परा पनि विशेष मानिन्छ। दुबधागोलाई पुरुषले लगाउने यज्ञोपवीतसँग तुलना गर्दै महिलाको धार्मिक सहभागिता र आध्यात्मिक भूमिकासँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।
यसले गौरा पर्वमा महिला केवल सहभागी होइनन्, परम्परा जोगाउने मुख्य संवाहक हुन् भन्ने कुरा पनि देखाउँछ।
अष्टमी : गौरा पर्वको मुटु
अष्टमीलाई धेरै ठाउँमा गौराको मुख्य दिन मानिन्छ। कतिपय स्थानमा यसलाई दुर्वाष्टमी वा अठ्यावाली भनेर चिनिन्छ।
गौरालाई पूजा गरिन्छ। मङ्गलगीत गाइन्छ। अठवाली, चैत, धमारी, फाग, वीरगाथा र अन्य स्थानीय लोकभाकाले वातावरण गुञ्जायमान हुन्छ।
अनि सुरु हुन्छ—देउडा।
गोलो घेरा बन्छ।
हातमा हात जोडिन्छ।
एकले प्रश्न गर्छ, अर्कोले जवाफ दिन्छ।
कहिले प्रेम, कहिले समाज, कहिले राजनीति, कहिले दुःख, कहिले सुख—मानिसका जीवनका अनेक कथा देउडामा बोलिन्छन्।
यही कारण देउडा केवल नाच र गीत होइन; यो सुदूरपश्चिमको मौखिक इतिहास र सामाजिक संवादको एउटा माध्यम पनि हो।
गौराको अवसरमा महिला–महिला, पुरुष–पुरुष वा महिला–पुरुष समूहमा देउडा खेल्ने परम्परा रहेको सांस्कृतिक अध्ययनहरूले समेत उल्लेख गरेका छन्।
डोटेली भाषामा गौरा किन अझ विशेष छ ?
गौरा पर्वको मौलिकता केवल पूजा विधिमा छैन।
यसको आत्मा डोटेली भाषामा गाइने फाग, मागल, सगुन, धमारी, चैत र देउडामा बस्छ।
पुस्तौँदेखि लिखित पुस्तकभन्दा पहिले लोकका कथा, दुःख–सुख, प्रेम, इतिहास र सामाजिक अनुभव गीतमार्फत बाँचे। हजुरआमाले गाएको फाग नातिनीले सिकिन्। बाबुले खेलेको देउडा छोराले सिक्यो।
त्यसैले डोटेली भाषा कमजोर भयो भने गौराको एउटा ठूलो सांस्कृतिक रंग पनि फिक्का हुँदै जान सक्छ।
गौरा बचाउनु भनेको गौरा घर मात्र बचाउनु होइन; डोटेली शब्द, लोकभाका र पुस्तौँको मौखिक ज्ञान बचाउनु पनि हो।
गौरा कहाँ–कहाँ मनाइन्छ ?
गौरा पर्वको मुख्य सांस्कृतिक केन्द्र सुदूरपश्चिमका पहाडी तथा तराईका विभिन्न समुदाय हुन्। बैतडी, डडेल्धुरा, डोटी, दार्चुला, अछाम, बझाङ, बाजुरा लगायतका पहाडी क्षेत्रमा यसको बलियो मौलिक परम्परा पाइन्छ।
पहाडबाट बसाइँ सरेका तथा रोजगारीका लागि तराईमा रहेका सुदूरपश्चिमेली समुदायले कैलाली, कञ्चनपुरलगायतका क्षेत्रमा पनि गौरा धुमधामका साथ मनाउने गरेका छन्।
नेपालबाहिर भारतको उत्तराखण्ड क्षेत्रमा समेत गौरा परम्परासँग सांस्कृतिक समानता र सम्बन्ध देखिन्छ। यस विषयमा गरिएको शैक्षिक अध्ययनले सुदूरपश्चिम र उत्तराखण्डबीच गौरा पर्वमार्फत रहेको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई समेत अध्ययन गरेको छ।
यसले गौरा एउटा स्थानीय पर्व मात्र नभई सीमापार हिमाली सांस्कृतिक निरन्तरताको एउटा महत्वपूर्ण कडी पनि भएको देखाउँछ।
उजेली गौरा र अनेरी गौरा
तिथिअनुसार गौराका विभिन्न स्थानीय रूप र नाम पाइन्छन्। शुक्ल पक्षमा पर्ने गौरालाई कतिपय ठाउँमा उजेली गौरा र कृष्ण पक्षमा पर्ने गौरालाई अनेरी गौरा भन्ने चलन छ।
कतिपय समुदायमा नवविवाहित महिलाले पहिलोपटक गौरा व्रत सुरु गर्ने समयसँग समेत यसको सम्बन्ध जोडिएको पाइन्छ। यसले गौरालाई महिलाको जीवनचक्र, वैवाहिक संस्कार र पारिवारिक आस्थासँग जोडेको देखिन्छ।
गौरा : नारी शक्तिको पर्व पनि
गौराको सबैभन्दा सुन्दर पक्षमध्ये एउटा हो—यसमा महिलाको केन्द्रीय भूमिका।
बिरुडा तयार पार्ने, भिजाउने, धुने, पूजा गर्ने, दुबधागो लगाउने, गौरा भित्र्याउनेदेखि मङ्गलगीत र फाग गाउनेसम्म महिलाको सक्रिय सहभागिता रहन्छ।
धार्मिक आस्थामा पार्वतीको तपस्या र शक्तिको कथा जोडिएको छ। सामाजिक जीवनमा भने गौरा महिलाको सामूहिकता, आत्मीयता र सांस्कृतिक नेतृत्व देखाउने एउटा महत्वपूर्ण अवसर बनेको छ।
यस अर्थमा गौरा आस्था र नारी सहभागिताको सुन्दर संगम हो।
गौरा र परदेश : टाढा पुगेकालाई घर फर्काउने पर्व
आज सुदूरपश्चिमका धेरै युवायुवती अध्ययन, रोजगारी र व्यवसायका लागि देशका विभिन्न ठाउँ तथा विदेशमा छन्।
तर गौरा आउँदा धेरैको मन गाउँतिर फर्किन्छ।
कसैको विमान काठमाडौंमा अवतरण गर्छ, कसैको बस पहाडतिर उकालो लाग्छ, कसैले भारतबाट घरको बाटो समाउँछ।
किन ?
किनकि गौरा भनेको घर सम्झाउने पर्व हो।
आफन्त भेटिन्छन्। बूढापाकाको आशीर्वाद पाइन्छ। बाल्यकालका साथी भेटिन्छन्। गाउँको चौरमा देउडाको घेरा लाग्छ।
त्यसैले गौरा केवल धार्मिक अनुष्ठान होइन—यो टाढिएका मनलाई फेरि नजिक ल्याउने सामाजिक पर्व पनि हो।
बिरुडा र कृषि संस्कृतिको सम्बन्ध
गौरामा प्रयोग हुने अन्न तथा वनस्पति सामग्रीले हाम्रो पुरानो कृषि जीवनको सम्झना गराउँछन्।
गहुँ, मास, गहत, केराउलगायतका अन्न र विभिन्न स्थानीय वनस्पतिको प्रयोगले मानिसको जीवन प्रकृति र खेतीसँग कति नजिक थियो भन्ने देखाउँछ।
बिरुडालाई पोषणयुक्त खाद्यका रूपमा समेत प्रयोग गर्ने परम्परा रहेको उल्लेख पाइन्छ। त्यसैले गौरा धर्मसँगै कृषि, प्रकृति र स्थानीय खाद्य संस्कृतिको उत्सव पनि हो।
गौरा बदलिँदैछ, तर यसको आत्मा नबदलियोस्
समय बदलिएको छ।
पहिले गाउँको पटाङ्गिनीमा देउडा हुन्थ्यो, आज कतिपय ठाउँमा आधुनिक साउन्ड सिस्टमको आवाज बढी सुनिन्छ।
पहिले हजुरआमाको मुखबाट फाग सिकिन्थ्यो, अहिले मोबाइलमा गीत खोजिन्छ।
पहिले गौराका विधि घरका ज्येष्ठ महिलाबाट सिकिन्थे, अहिले धेरै युवालाई आफ्नै परम्पराका सबै विधि थाहा नहुन सक्छ।
परिवर्तन आफैँमा नराम्रो होइन। तर परिवर्तनका नाममा मौलिकता नै हरायो भने भविष्यका पुस्ताले गौराको वास्तविक स्वाद कहाँबाट पाउने ?
त्यसैले आधुनिकता स्वीकारौँ, तर मौलिकता नछोडौँ।
देउडा खेलौँ, तर देउडाको इतिहास पनि बुझौँ।
फाग गाऔँ, तर त्यसको अर्थ पनि नयाँ पुस्तालाई सिकाऔँ।
बिरुडा भिजाऔँ, तर बिरुडाको सांस्कृतिक अर्थ पनि बताऔँ।
गौरा संरक्षणका लागि अब के गर्नुपर्छ ?
गौरा संरक्षण केवल संस्कृति दिवसमा भाषण गरेर सम्भव हुँदैन।
स्थानीय तहले गौरा संस्कृति अभिलेख बनाउन सक्छन्।
विद्यालयमा स्थानीय संस्कृति, डोटेली भाषा, फाग र देउडासम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
ज्येष्ठ नागरिकबाट पुराना फाग, कथा, संस्कार र परम्परा संकलन गरेर डिजिटल अभिलेख बनाउन सकिन्छ।
युवालाई देउडा, धमारी, चैत, फाग र मागल सिकाउने प्रशिक्षण दिन सकिन्छ।
गौराघर, ऐतिहासिक स्थल र परम्परागत सामग्रीको संरक्षण गर्न सकिन्छ।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—गौरालाई देखावटी कार्यक्रमभन्दा जीवन्त लोकसंस्कृतिका रूपमा अगाडि बढाउनुपर्छ।
शैक्षिक अनुसन्धानले समेत गौरा पर्व धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन र स्थानीय सांस्कृतिक संरक्षणका लागि सम्भावनायुक्त रहेको देखाएको छ।
अन्त्यमा : गौरा हरायो भने हामीभित्रको एउटा इतिहास हराउनेछ
गौरा आयो भने केवल एउटा पर्व आउँदैन।
गाउँको आँगनमा पुराना सम्झना आउँछन्।
तामाको भाँडोमा बिरुडा आउँछ।
आमाको हातमा पूजा आउँछ।
हजुरआमाको स्वरमा फाग आउँछ।
गौराघरमा आस्था आउँछ।
चौरमा देउडाको घेरा आउँछ।
र परदेशीको मनमा—घर आउँछ।
त्यसैले गौरा मनाउनु भनेको केवल शिव–पार्वतीको पूजा गर्नु मात्र होइन।
यो आफ्ना पुर्खालाई सम्झनु हो।
आफ्नो भाषा सम्झनु हो।
आफ्नो माटो सम्झनु हो।
आफ्नो लोकसंस्कृति सम्झनु हो।
र सबैभन्दा ठूलो कुरा—‘हामी को हौँ ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर आफ्नै संस्कृतिमा खोज्नु हो।
गौरा बचाउनु भनेको एउटा पर्व बचाउनु मात्र होइन।
डोटेली भाषा बचाउनु हो।
देउडाको घेरा बचाउनु हो।
फागको स्वर बचाउनु हो।
बिरुडाको परम्परा बचाउनु हो।
आफ्ना पुर्खाको सम्झना बचाउनु हो।
र आउने पुस्ताका लागि आफ्नो पहिचान बचाउनु हो।
त्यसैले यस वर्ष गौरा मनाउँदा एउटा संकल्प गरौँ
परम्परा केवल मनाउने होइन, बुझ्ने पनि।
संस्कृति केवल देखाउने होइन, पुस्तान्तरण गर्ने पनि।
र गौरा केवल आजका लागि होइन, भोलिका पुस्ताका लागि पनि जोगाउने।
जय गौरा!

रमेश कान्त बडु